YOSH OILALARDA EKOLOGIK DILEMMALAR: XAVOTIR VA BEFARQLIK MUNOSABATLARI

Аннотация

Maqolada yosh oilalarida ekologik dilemmalarning ikki asosiy jihati - ekologik xavotir va ekologik befarqlikni tahlil qiladi.Shahar hayoti, ta’lim, iqtisodiy holat, ijtimoiy tarmoqlar va ota-onalik roli kabi omillar yosh oilalardagi ekologik munosabatlarni shakllantirishda qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: ekologik xavotir, ekologik befarqlik, yosh oilalar, ekologik madaniyat, ijtimoiy tarmoqlar, ekologik qadriyatlar. Ekologik xavotir — bu inson faoliyati va iqlim o‘zgarishi tufayli atrof-muhitga yetkazilayotgan hozirgi va kelajakdagi zararlar haqida kuchli tashvish va xavotir his qilish holatidir. Bu — barcha yoshdagilar, ayniqsa yoshlar orasida tobora keng tarqalayotgan ruhiy salomatlik muammosidir. Bu holat odamning ruhiy holatiga ta’sir qilib, bezovtalik, stress kabi holatlarga olib kelishi mumkin. Biroq, ma’lum darajadagi xavotir ijobiy ta’sir ko‘rsatib, ekologik faoliyatga undashi mumkin. AQShda o‘tkazilgan so‘rov natijalariga ko‘ra, 16–25 yoshdagi yoshlarning 85 foizi iqlim o‘zgarishi haqida xavotirlanishini bildirgan, ularning deyarli yarmi bu xavotir kundalik hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatishini aytgan.1 “Ekologik xavotir” atamasi faylasuf Glenn Albrecht tomonidan ilgari surilgan bo‘lib, u bu holatni “atrof-muhitning halokatga uchrashi haqidagi surunkali qo‘rquv” deb ta’riflagan2.Bu qo‘rquv quyidagilardan kelib chiqadi: • iqlim bilan bog‘liq ofatlarning (o‘rmon yong‘inlari, toshqinlar, haroratning ko‘tarilishi) kuchayib borayotgani, • doimiy o‘rmonlar kesilishi, • hayvonot va o‘simlik turlarining yo‘qolib borishi, • atrof-muhitning ifloslanishi. Garchi eko-xavotir (ekologik xavotir) rasmiy ravishda ruhiy buzilish (kasallik) sifatida tasniflanmagan bo‘lsa-da, bu insoniyat duch kelayotgan ekologik muammolarga tabiiy javob hisoblanadi. Biroq, u ko‘pincha ojizlik, aybdorlik va hatto umidsizlik tuyg‘ulariga olib kelishi mumkin.Ushbu xavotir holatini “doomscrolling” (ya’ni ijtimoiy tarmoqlarda yoki yangiliklarda tinimsiz salbiy xabarlarni o‘qish) yanada kuchaytiradi. Bu esa insonni nima qilish mumkinligi haqida ishonchsizlikka soladi. Ekologik befarqlik — bu atrof-muhitga nisbatan befarq munosabat, ekologik muammolarga e’tiborsizlikdir. Bu holat ko‘pincha jamiyatdagi umumiy befarqlik, axborot yetishmasligi yoki shaxsiy manfaatlarning ustuvorligi sababli yuzaga keladi. Ekologik befarqlik yosh oilalarda ekologik madaniyatning shakllanishiga to‘sqinlik qiladi.Atrof-muhitga nisbatan 1Penn, D. (2003). "Climate change and the evolution of human psychology." Journal of Evolutionary Psychology 2 https://www.weforum.org/agenda/2022/12/explained-how-climate-change-affects-mental-health/ 88 “YANGI O‘ZBEKISTONDA ZAMONAVIY PSIXOLOGIYA VA PEDAGOGIKAGA DOIR MUAMMOLARNI TADQIQ ETISHNING TRANSFORMATSION IMKONIYATLARI” Xalqaro ilmiy - amaliy konferensiyasi, 2025-yil 24-aprel munosabatlarga oid ko‘plab tadqiqotlar, atrof-muhitga bo‘lgan ijobiy va salbiy munosabatlarga ta’sir qiluvchi omillarga qaratilgan. “Umumiy befarqlik — atrof-muhit masalalariga nisbatan qiziqishning yo‘qligi va bu sohadagi muammolar ortiqcha keltirilgan deb hisoblash (Thompson & Barton, 1994, p. 151). Annita (2012) esa befarqlik yoki atrof-muhitga nisbatan qiziqishning yo‘qligi, fuqarolarning atrof-muhitga zarar yetkazuvchi xatti-harakatlar haqida tushuncha ega emasligini ko‘rsatadigan parametr bo‘la olmasligini qo‘shimcha qilgan. Annita, Hardin (1968)ning "ommaviy muammolar fojiasi" klassik konsepsiyasini eslatadigan misollar keltirgan:” Aniqki, befarqlik muammosi hal qilinishi kerak; shuning uchun befarqlikning sabablarini tushuntirish zarur. Adabiyotlarda befarqlik bilan bog‘liq kamida uchta tushuntirish mavjud:1) psixoanalitik tushuntirish, 2) evolyutsion tushuntirish va 3) erkin bozor ideologiyasining tushuntirilishi. Lertzman (2008) psixoanalitik tushuntirishni qo‘llab, atrof- muhitga nisbatan befarqlik ekologik muammolar haqida haddan tashqari xavotirni his qilishdan kelib chiqishini ta’kidlagan. Ortqaga surilgan bu haddan tashqari xavotir, odamlarga himoya mexanizmlarini qo‘llashga majbur qiladi; ya’ni, atrof-muhit muammosi yo‘q deb inkor qilish (inkor), yoki agar muammo mavjud bo‘lsa, bu boshqa odamlarning mas’uliyati deb o‘ylash (proyeksiya)3. Bu yerda asosiy kalit so‘zlar – qo‘rquv, kuchsizlik va kuchdan mahrum bo‘lish hissi. Lertzman **Krosnik va uning hamkasblari (2006)**ni keltirib, odamlar muammoga e’tibor bermaslikni boshlashlarini, chunki ular bu muammoni hal qilish uchun oson yechimlar yo‘qligini anglashganini qayd etgan. Griskevicius, Cantú va van Vugt (2012) evolyutsion izohni qo‘llab, ekologik befarqlik inson evolyutsiyasida ildiz otganligini ta’kidladilar. Inson ajdodlari evolyutsiya jarayonini o‘tkazdilar, unda ular kelajakdan ko‘ra hozirgi zamonga ko‘proq ahamiyat berishgan. Ushbu holat kelajakni qisqartirish deb ataladi.Shunday qilib, insonda iqlim o‘zgarishi kabi katta o‘lchamdagi ammo sekin harakat qilayotgan ekologik muammolarga javob berish uchun evolyutsion mexanizmlar mavjud emas (Penn, 2003, Gris