Biologiyaga oid terminlarning leksikografik xususiyatlari (nemis va õzbek tillari misolida)

Аннотация

This article analyzes the lexicographic features of terms related to biology, particularly in the field of anatomy, in the context of German and Uzbek languages. 407 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 The structure of anatomical terms in both languages, their semantic aspects, dictionary representations, translation methods, and usage in scientific style are explored. Furthermore, the morphological and semantic construction of terms, synonymic and homonymic units, as well as their national characteristics from a linguistic perspective are examined. The article also highlights the role of scientific and technical dictionaries in German and Uzbek. Keywords: anatomy, biological term, lexicography, German language, Uzbek language, scientific dictionary, translation, terminology, semantics, morphological analysis. Kirish: Hozirgi zamon ilm-fanining jadal rivojlanishi, ayniqsa tibbiyot va biologiya sohalaridagi kashfiyotlar, ushbu sohalarda qo‘llaniladigan atamalarning aniq va izchil ifodalashini talab etmoqda. Biologiyaga oid terminlar, xususan, anatomiya sohasidagi atamalar, nafaqat ilmiy izlanishlar va o‘quv jarayonlarida, balki xalqaro hamkorlikda, tarjima faoliyatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun biologik terminlarning lug‘aviy (leksik) va tizimli (leksikografik) tahlili nafaqat tilshunoslar, balki mutaxassislar uchun ham dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Mazkur maqolada biologiyaga oid, ayniqsa insonga oid anatomiya terminlarining nemis va o‘zbek tillaridagi leksikografik xususiyatlari o‘rganiladi. Nemis tili biologiya va tibbiyot fanlarining tarixiy rivojlanishida muhim o‘rin egallagan bo‘lib, ushbu tildagi terminologik tizim ko‘plab xalqaro atamalar shakllanishiga asos bo‘lgan. O‘zbek tili esa mustaqillikdan so‘ng ilmiy terminologiya sohasida milliylashtirish, aniqlik va soddalashtirish tamoyillarini joriy etish orqali o‘z terminlar tizimini boyitib bormoqda. Shuningdek, maqolada nemis va o‘zbek tillaridagi anatomiya terminlarining etimologik kelib chiqishi, strukturaviy qurilishi, tarjima usullari, sinonimiya va antonimiya kabi leksik xususiyatlari tahlil qilinadi. Bu esa ikki tilda mavjud terminlar o‘rtasidagi o‘xshashlik va tafovutlarni aniqlash, shuningdek, terminlarni lug‘atga kiritishda samarali yondashuvlarni taklif qilish imkonini beradi. 408 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Asosiy qism: Biologiyaga, xususan anatomiya faniga oid terminlar aniq fanlar doirasida ishlatiladigan ixtisoslashtirilgan atamalar bo‘lib, ular tananing tuzilishi, funksional tizimlari, organ va to‘qimalar haqidagi tushunchalarni ifodalaydi. Masalan, “skelet”, “mushak”, “arteriya”, “nerv”, “organ” kabi atamalar o‘zbek tilida ham, nemis tilida ham keng ishlatiladi va ko‘pincha lotincha manbaga tayanadi (masalan, nemischa “Skelett”, “Arterie”, “Organ”). Nemis va o‘zbek tillarida anatomiya terminlarining tuzilishi Nemis tilidagi anatomiya atamalari ko‘pincha murakkab so‘zlar shaklida bo‘lib, bir nechta so‘z birikmalari orqali tashkil topadi. Masalan: Brustwirbelsäule – "ko‘krak umurtqa qismi" (brust – ko‘krak, wirbel – umurtqa, säule – ustun); Gehirnarterie – "miya arteriyasi" (gehirn – miya, arterie – arteriya). O‘zbek tilida esa ushbu so‘zlar ko‘proq tarjima yo‘li bilan ifodalanadi va sintaktik jihatdan birikma shaklida beriladi: ko‘krak umurtqasi, miya arteriyasi. Terminlarning etimologik xususiyatlari Anatomiya faniga oid ko‘plab terminlar lotin yoki yunon tilidan olingan bo‘lib, ular turli tillarga transliteratsiya qilingan shaklda o‘tgan. Masalan: Lotincha Nemischa O‘zbekcha musculus Muskel Mushak nervus Nerv Nerv cerebrum Gehirn Miya pulmo Lunge O‘pka Nemis tilida ko‘plab lotincha terminlar saqlanib qolgan bo‘lsa-da, ba’zilarida germanik ildizli muqobillari ishlatiladi. O‘zbek tilida esa ayrim hollarda lotinchaga yaqin so‘zlar (masalan, aorta, arteriya) saqlanib qolgan bo‘lsa, ko‘pchilik hollarda ma’no jihatidan mos keluvchi so‘zlar ishlatiladi (masalan, o‘pka, jigar). 4. Leksikografik jihatdan solishtirma tahlil Nemis tilida anatomiya terminlari ko‘pincha tematik lug‘atlar va ensiklopedik qo‘llanmalarda tizimli tarzda beriladi. Har bir termin izohi, sinonimi, ko‘plik shakli va ba’zida grafik ko‘rinishi bilan birga taqdim etiladi. Masalan: Duden Medizinlexikon Pschyrembel Klinisches Wörterbuch 409 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 O‘zbek tilida esa bunday lug‘atlar soni cheklangan bo‘lib, mavjud tibbiy ensiklopediyalar, biologiya darsliklari va O‘zbek tili izohli lug‘atlarida terminlarning qisqacha ta’riflari uchraydi. Leksikografik tizimlashuvning to‘liqligi va yangilanish tezligi jihatdan nemis tili manbalari ustunlik qiladi. 5. Tarjima uslublari va muammolari Nemis