O’ZBEK VA NEMIS TILLARIDA YURIDIK SOHAGA OID LEKSIK BIRLIKLARNING QIYOSIY TADQIQI

Аннотация

Ushbu maqola o‘zbek va nemis tillarida yuridik sohaga oid leksik birliklarning qiyosiy tahliliga bag‘ishlangan. Tadqiqotda ikki tilning huquqiy terminologiyasining tuzilishi, semantik xususiyatlari va lingvistik xususiyatlari o‘rganiladi. Yuridik atamalar, frazeologik birliklar va ularning tarjimadagi muammolari tahlil qilinadi. Maqola huquqiy diskursda tillararo farqlar va o‘xshashliklarni aniqlashga qaratilgan bo‘lib, yuridik tarjimada aniqlik va moslikni ta’minlash bo‘yicha takliflar beradi. Tadqiqot natijalari huquqshunoslar, tarjimonlar va tilshunoslar uchun amaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: Yuridik terminologiya, o‘zbek tili, nemis tili, leksik birliklar, qiyosiy tahlil, huquqiy diskurs, tarjimada aniqlik, frazeologik birliklar. Kirish: Yuridik soha tillarning eng aniq va tizimli sohasi sifatida taniladi, chunki huquqiy hujjatlar va diskursda ishlatiladigan leksik birliklar aniqlik, ravshanlik va bir xillikni talab qiladi. O‘zbek va nemis tillari, o‘zlarining turli lingvistik tuzilmalari va madaniy kontekstlari tufayli, yuridik terminologiyada o‘ziga xos xususiyatlarga ega. O‘zbek tili turkiy tillar oilasiga mansub bo‘lib, sintetik tuzilishga ega, nemis tili esa indoyevropa tillaridan bo‘lib, analitik va flektiv xususiyatlarga ega. Ushbu farqlar yuridik atamalarning shakllanishi, semantikasi va qo‘llanilishida sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqola o‘zbek va nemis tillaridagi yuridik leksik birliklarning qiyosiy tahlilini amalga oshiradi. Tadqiqotning asosiy maqsadi ikki tildagi huquqiy terminlarning o‘xshashliklari va farqlarini aniqlash, shuningdek, tarjimada yuzaga keladigan muammolarni o‘rganishdir. Maqola huquqiy sohada ishlaydigan mutaxassislar va tarjimonlar uchun amaliy yo‘l-yo‘riq sifatida xizmat qiladi. 434 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Asosiy qism: Yuridik leksik birliklarning umumiy xususiyatlari Yuridik leksik birliklar huquqiy hujjatlar, qonunlar va sud jarayonlarida ishlatiladigan maxsus atamalar va iboralarni o‘z ichiga oladi. Ular quyidagi xususiyatlarga ega: Aniqlik: Yuridik atamalar noaniqlikni oldini olish uchun aniq ma’noga ega bo‘lishi kerak. Standartlashuv: Terminlar milliy va xalqaro huquqiy tizimlarda bir xil qo‘llaniladi. Kontekstga bog‘liqlik: Atamalar huquqiy tizim va madaniy kontekstga qarab farqlanadi. O‘zbek tilida yuridik terminologiya asosan o‘zbek, arab, fors va rus tillaridan olingan so‘zlar va yangi yaratilgan atamalardan iborat. Nemis tilida esa lotin, frantsuz va ingliz tillaridan olingan so‘zlar bilan birga, nemischa morfemalar asosida hosil qilingan terminlar keng tarqalgan. O‘zbek tilidagi yuridik leksik birliklar O‘zbek tilida yuridik atamalar ko‘pincha quyidagi yo‘llar bilan shakllanadi: 1. So‘z yasash: Masalan, “huquq” so‘zidan “huquqiy” yoki “huquqshunos” kabi atamalar hosil qilinadi. 2. O‘zlashtirish: Arabcha “qonun” yoki ruscha “sud” so‘zlari o‘zbek tiliga moslashtirilgan. 3. Frazeologik birliklar: “Javobgarlikka tortish” yoki “huquqni muhofaza qilish” kabi iboralar keng qo‘llaniladi. Masalan: “Shartnoma” – kelishuv hujjati. “Sudlov” – sud jarayoni. “Mulkiy huquq” – mulk bilan bog‘liq huquqlar. Nemis tilidagi yuridik leksik birliklar Nemis tilida yuridik terminologiya ko‘proq lotin va nemischa so‘zlardan iborat bo‘lib, murakkab so‘z birikmalari (Komposita) keng tarqalgan. Masalan: “Vertrag” – shartnoma. “Gerichtsverfahren” – sud jarayoni. “Eigentumsrecht” – mulkiy huquq. 435 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Nemis tilida frazeologik birliklar kamroq ishlatiladi, lekin qonuniy kontekstda aniq va uzun so‘z birikmalari ustunlik qiladi. Masalan, “Strafprozessrecht” (jinoiy protsess huquqi) kabi atamalar bir so‘zda bir nechta ma’nolarni birlashtiradi. Qiyosiy tahlil 1. Leksik tuzilish: o O‘zbek tilida yuridik atamalar ko‘pincha qisqa va sodda bo‘lsa, nemis tilida uzun va murakkab so‘z birikmalari keng tarqalgan. Masalan, o‘zbekcha “sud” so‘zi nemis tilida “Gericht” yoki “Gerichtsverfahren” sifatida ifodalanadi. o O‘zbek tilida frazeologik iboralar ko‘proq ishlatiladi, nemis tilida esa bitta so‘z birikmasi bir nechta ma’nolarni qamrab oladi. 2. Semantik xususiyatlar: o O‘zbek tilida ba’zi atamalar umumiy ma’noga ega bo‘lib, kontekstga qarab talqin qilinadi. Masalan, “huquq” so‘zi turli sohalarda ishlatilishi mumkin. o Nemis tilida atamalar aniqroq va maxsus kontekstga bog‘liq. Masalan, “Recht” so‘zi umumiy huquqni anglatsa, “Strafrecht” faqat jinoiy huquqqa ishora qiladi. 3. Tarjimadagi muammolar: o O‘zbek tilidan nemis tiliga tarjima qilishda frazeologik iboralarni bir so‘zli ekvivalentlarga aylantirish qiyinchilik tug‘diradi. Masalan, “javobgarlikka tortish” iborasini nemis tilida “zur Verantwortung ziehen” deb tarjima qilish mumkin, lekin bu ibora nemis huquqiy diskursida kam ishlatiladi. o Nemis tilidagi murakkab so‘z biri