Oiladagi otalik stereotiplari

Аннотация

Mazkur maqolada otalik stereotipi, onalik stereotipidan farqli o‘laroq, psixologiya fanida kam o‘rganilgan. Maqolada zamonaviy psixologiyaning dolzarb muammosi sifatida “otalik” stereotipini o‘rganishning ilmiy yondashuvlari ko‘rib chiqiladi. Maqolada “otalik” doimiy rivojlanib boruvchi dinamik stereotip sifatida qaraladi, bu esa zamonaviy jamiyat oldida turgan talablar bilan bog‘liq. Onаlik va otalik stereotiplarini o‘rganish bo‘yicha qiyosiy tahlil keltirib o‘tiladi. Kalit so‘zlar: stereotip, otalik, onalik, psixologiya, zamonaviy jamiyat, oilaviy tarbiya, oila, munosabat, tadqiqot, bola. Zamonaviy oilada otaning roli nafaqat juda murakkab, balki hayratlanarli darajada dramatik bo‘lib qolmoqda. Turmush qurgan er-xotinlar oilada gender roli stereotiplarini tobora ko‘proq buzmoqda: tobora ko‘proq otalar yenglarini yig‘ib, farzandlariga g‘amxo‘rlik qilish uchun to‘liq mas'uliyatni o‘z zimmalariga olishmoqda. Tajriba shuni ko‘rsatadiki, bunday oilalarda otalar onalardan ko‘ra ko‘proq bolalarga g‘amxo‘rlik qilishning barcha nozikliklarini yengishadi. Ammo oilaviy munosabatlardagi bu yangi dinamikaga qaramay, eng keng tarqalgan stsenariy bir xil bo‘lib qolmoqda: bolaga g‘amxo‘rlik qilish uchun faqat mas’ul bo‘lgan ona va o‘zini doimo oilaviy hayotning chekkasida topadigan ota. Bu kuch muvozanati bolaga ham, otaga ham foydali emas.Ota-onalar tug‘ilmaydi, ular yaratilgan. Har bir voyaga yetgan kishi xuddi ona yoki ota kabi o‘z tarbiyasini o‘z zimmasiga olishi va o‘zini tarbiyalashi kerak. Bola, agar u buni tan olmasa ham, baxtli ona va dadaga ega bo'lishni xohlaydi.[4] Ko‘pgina otalar, bola ulg‘ayganida, yosh avlodga o‘zgarmas qadriyatlarni singdira oladigan va murakkab tushunchalar haqida bilim almashishga qodir bo‘lgan intellektual ustoz kerak bo‘lganda, ular albatta tarbiyaga qo‘shilishlariga ishonchlari komil, ammo unga qadar ona etarli. Ko‘pincha ayollar bu noto‘g‘ri tushunchani har tomonlama qo‘llab-quvvatlaydilar, chunki ular o‘z nazoratlarini bo‘shata olmaydilar va otaga bolaning hayotidagi asosiy o‘rinni onasi bilan bo‘lishishga imkon bermaydilar. Ota bolaning shaxsini aniqlashda rol o‘ynaydigan birinchi ob’ektlardan biridir. Yangi tug‘ilgan chaqaloqqa jinsini tushunishga yordam beradigan otadir. Siz qizsiz! Siz o‘g‘il bolasiz! Bola 124 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 uchun ota shunchaki yaqin odam emas, balki erkakning namunasi, erkaklik timsoli, erkaklik, erkaklik tamoyilidir. O'zining ramziy funktsiyasi orqali ota bolaga o‘zi va atrofidagilar haqida tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Ota o‘z xotini va bolalariga g‘amxo‘rlik qilish va himoya qilishda tug‘ma munosabatga ega.Otaning roli xulq-atvorning ma’lum bir namunasi, ishonch va hokimiyat manbai hisoblanadi. Ota intizom va tartibning timsolidir.[2] Ota - dunyo, ish, texnologiya haqidagi bilimlarning eng tabiiy manbai. U kelajakdagi kasbga yo‘naltirishni ta’minlaydi va ijtimoiy foydali maqsadlar va ideallarni yaratadi. Agar ona bolaga insoniy sevgining yaqinligini his qilish imkoniyatini bersa, ota chaqaloqni insoniyat jamiyati sari yetaklaydi. Bu bolada tashabbus ko‘rsatish va guruh bosimiga qarshi turish qobiliyatini rivojlantirishi mumkin. Bolaning onasiga (otasiga nisbatan) qanchalik bog‘liq bo‘lsa, u boshqalarning tajovuzkorligiga kamroq faol qarshilik ko‘rsata oladi. Otaning avtoritarizmi bolalarning ruhiy xususiyatlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, onaning avtoritarizmi esa salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ota bolalarni kamroq himoya qiladi, ularga ko‘proq mustaqillik beradi, bolada o‘zini o‘zi tarbiyalaydi. Shunday qilib, otalar onadan uzoqlashish jarayonini rag‘batlantiradilar va ijtimoiy sharoitlarga moslashishni tezlashtiradilar.Ota soyalarni tarqatib yuboradigan va har qanday yirtqich hayvonni qo‘rqitadigan yagona qahramon. Ota bilan bolaning qo‘rquvi yo‘qoladi. Ota hamma narsaga qodir va daxlsizdir, u bolaning ko‘z o‘ngida hamma narsani qila oladi. Otaning ifodalangan sevgisi ayol-ona to‘liq ta’minlay olmaydigan o‘ziga xos hissiy va psixologik farovonlik tuyg‘usini beradi. Otaning sevgisi o‘g‘liga ham, qiziga ham erkakning farzandlari, xotini va atrofidagilarga bo‘lgan muhabbati qanday namoyon bo‘lishini o‘rgatadi. Ota mehri kelajakda farzandlar uchun ota-onaning xulq-atvori, jamiyatdagi hayotiy pozitsiyalari va gender rollarini shakllantirish namunasidir. Mehribon ota ko‘pincha ayoldan ko‘ra samaraliroq tarbiyachidir. Ota hokimiyatisiz o‘sayotgan bola odatda intizomsiz, g‘ayrioddiy va tajovuzkor bo‘ladi. Otasiz oilada ulg‘aygan yigitlar onasiga nisbatan salbiy munosabatda bo‘lishi mumkin. Ularda odamlarga ishonchsizlik va tajovuzkorlik kuchayadi. To‘liq bo‘lmagan oilalarda tarbiyalangan qizlar erkaklar e’tiborining yetishmasligini his qilishadi va bu ehtiyojni sevgi munosabatlariga erta kirishish va birin-ketin erkakka "osilib qolish" orqali to‘ldirishga harakat qilishadi.To‘liq rivojlanish uchun har bir bolaga kerak: namuna, o