ATMOSFERA

Аннотация

The movement of air molecules and their weight, i.e. their attraction to solid ground, creates atmospheric pressure. The main elements of weather are temperature, pressure, absolute relative humidity, clouds, wind, thunder, lightning, rain, snow, etc. Kalit so’zlar: atmosfera, atmosfera bosimi, bar, barometrik bosqich, barik maydon, ob-havo, iqlim, prognoz, barik tizimlar, siklon soyligi, siklon chuqurligi, izobarlar. Ключевые слова: атмосфера, атмосферное давление, бар, барометрическая ступень, барическая область, погода, климат, прогноз, барические системы, впадина циклона, глубина циклона, изобары. Key words: atmosphere, atmospheric pressure, bar, barometric stage, baric region, weather, climate, forecast, baric systems, cyclone trough, cyclone depth, isobars.  Havo tinch turganda bosimning maydon birligiga bo‘lgan kattaligi shu maydon ustidagi havo ustunining og‘irligiga teng bo‘ladi. Bu havo ustunidagi havo massasining kamayishi bosimning kamayishiga, ko‘payishi esa ortishiga olib keladi.1 Og‘irlik kuchi turli kenglikda turlicha ekanligi, havo ustunining vazni 1 Baratov.P,Sultanova N.B., 290-bet 75 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 dengiz sathidan balandlikka va haroratga bog‘liq bo‘lganligi sababli normal havo bosimi deb 450 kenglikdagi dengiz sathida harorat 00 ga teng bo‘lgandagi bosim qabul qilingan . Bunday holatda havo ustunining og‘irligi 760 mm li simob ustuni og‘irligiga teng. Demak, atmosfera bosimi okean sathida o‘rta hisobda 76 sm, ya’ni 760 mm balandlikdagi simob ustunining bosimiga barobardir. Bu bosim normal atmosfera bosimi deb qabul qilingan. Qadimda atmosfera bosimi rtutlu barometr asbobi yordamida o‘lchangan. Rtuli barometr bosimni aniq o‘lchashga qodir bo‘lgan. U 1 metr balandlikka va 1 sm diametrga teng shisha idishdan tashkil topgan. Hozirda bosim barometr ( barometr – og‘irlik o‘lchovi demakdir ) deb atalgan asbob bilan o‘lchanadi. Barometr ikki xil bo‘ladi: simobli barometr va barometr aneroid.2 Atmosferaning yer yuzasiga bo‘lgan bosimi va uning taqsimanishiga barik maydon deb ataladi. U vaqt davomida to‘xtovsiz o‘zgarib turadi va turli geografik zonalar va o‘lkalarda bir xil bo‘lmaydi. Har bir joyda bir ortib, bir kamayib turadi. Natijada barik maydonda hamma vaqt yuqori va past bosimli oblastlar vujudga keladi. Barik maydonning yuqori va past bosimli oblastlari barik tizimlar ( sistemalar) deb ataladi. Siklon markazida atmosfera bosimining pasayish natijasida siklon chuqurligi hosil bo‘ladi. Bosim pasaygan sari siklon chuqurligi ortib boradi. Bosimi juda past siklon chuqur siklon deyiladi.3Okean sathidan hisoblanganda bosim bir xil bo‘lgan joylarni birlashtiruvchi chiziqlar izobarlar deb ataladi. Izobarlar yer yuzida zonal holda taqsimlangan, bunga Quyosh radiatsiyasi, atmosfera sirkulatsiyasi va boshqa omillar ta‘sir etadi.4Ma’lum joyda, ma’lum vaqtda atmosferaning quyi qismida yuz beradigan hodisalar ( harorat, bosim, namlik, tuman, shamol va boshqalar ) yig‘indisiga ob-havo deyiladi. Ob-havoning asosiy elementlari harorat, bosim, havoning nisbiy va absolyut namligi, bulut, shamol, momoqaldiroq, chaqmoq va boshqalardir. Troposferada ob-havo elementlariga bog‘liq ravishda shamol va bulut hosil bo‘ladi. Ob-havoning barcha elementlari va hodisalari o‘zaro bog‘langan. Biror elementning o‘zgarishi boshqa elementlarning va butun ob-havoning o‘zgarishiga olib keladi. Ob-havo juda o‘zgaruvchan bo‘ladi, u bir sutkaning o‘zida bir necha marotaba o‘zgarishi mukin. Fan-texnika jadal rivojlangan hozirgi vaqtda ob-havoni oldindan qanday bo‘lishini 1-2 kun va hatto bir oy ilgari aytib berilmoqda. 2 Baratov.P,Sultanova N.B., 291-bet 3 Baratov.P,Sultanova N.B., 292-bet 4 Baratov.P,Sultanova N.B., 293-bet 76 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 Uni5 oldindan aytib berish bir davrning o‘zida turli joylarda meteorologik va aerologik stantsiyalarda kuzatishlar olib boriladi. Bu stantsiyalarning bergan ma’lumotiga asoslanib yerning sinoptik (ob-havo) kartasi tuziladi. Ob-havoni kuzatish xalqaro miqyosda Grinvich vaqti bilan soat 00, 03, 09, 12, 15, 18, 21, da olib boriladi. Bugungi kunda ob-havoni oldindan prognoz qilishda kosmik avtomatik stantsiyalarning bergan xabarlaridan keng foydalanilmoqda. Yerning sun‘iy yo‘ldoshlari, avtomatik stantsiyalar va kosmonavtlar bergan ma’lumotlar asosida ob-havoni oldindan bashorat ( prognoz ) qilish juda aniq bo‘lib, uning to‘g‘ri chiqishligi 86-90% ni tashkil etmoqda.Ob-havoni qanday bo‘lishini kishilar o‘zlarining ko‘p yillik tajribalari asosida mahalliy alomatlarga qarab ham aniqlaganlar va hozir ham aniqlaydilar. Ma’lum joydagi ob-havoning uzoq vaqt davomida ma’lum tartibda almashinib turishi shu joyning iqlimi deyiladi. Boshqacha qilib aytganda iqlim bu ma’lum joyda ob-havoning ko‘p yillik takrorlanishidir. Iqlim hosil bo‘lishida iq