BOSHLANG‘ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA MATN USTIDA ISHLASHNING TA’LIMIY-TARBIYAVIY AHAMIYATI

Аннотация

В данной статье подробно анализируется учебно-воспитательное значение работы над текстом на уроках родного языка в начальных классах. С образовательной точки зрения работа с текстом служит повышению грамотности учащихся, развитию устной и письменной речи, формированию грамматической и стилистической чуткости, укреплению навыков логического и творческого мышления. С образовательной точки зрения это важный фактор привития моральных качеств, формирования чувства патриотизма, развития культуры социального общения, экологического воспитания. Автор подчеркивает необходимость использования интерактивных методов и назначения заданий, развивающих критическое и творческое мышление, для повышения эффективности работы над текстом. В статье научно и теоретически обосновано влияние работы над текстом на всестороннее развитие учащихся. TAYANCH SO‘ZLAR: Matn ustida ishlash, ta’limiy ahamiyat, tarbiyaviy ahamiyat, savodxonlik, nutqiy kompetensiya, grammatika, mantiqiy tafakkur, ijodiy tafakkur, axloqiy tarbiya, vatanparvarlik, ijtimoiy kompetensiya, ekologik tarbiya, interaktiv metodlar, tanqidiy fikrlash, innovatsion yondashuv. KEYWORDS: Working on the text, educational value, educational value, literacy, speech competence, grammar, logical thinking, creative thinking, moral education, patriotism, social competence, ecological education, interactive methods, critical thinking, innovative approach. КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА: Работа над текстом, образовательная ценность, воспитательная ценность, грамотность, речевая компетентность, грамматика, логическое мышление, творческое мышление, нравственное воспитание, патриотизм, социальная компетентность, экологическое образование, интерактивные методы, критическое мышление, инновационный подход Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ona tili darslarida matn ustida ishlash – nafaqat savodxonlikni shakllantirish, balki ularning mantiqiy tafakkuri, ijodiy va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish, ijtimoiy va axloqiy jihatdan tarbiyalash uchun ham kuchli vositadir. Matn bilan ishlash o‘quvchilarning nutqiy 9 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 kompetensiyasini oshirish, milliy qadriyatlarni singdirish va mustaqil fikrlashini rivojlantirishga xizmat qiladi. Matn ustida ishlash ta’limiy va tarbiyaviy jihatdan quyidagi ustuvor yo‘nalishlarga ega: I. TA’LIMIY AHAMIYATI. 1. O‘quvchilarning savodxonligini shakllantirish — matnni izchil o‘qish, mazmunini anglash va qayta hikoyalash orqali o‘quvchilar fonetik, leksik va grammatik bilimlarini mustahkamlaydi. Kontekstual o‘rganish orqali yangi so‘zlarni eslab qolish va nutqda faol qo‘llash ko‘nikmasi rivojlanadi. O‘quvchilar imlo va tinish belgilariga doir qoidalarga amal qilish, yozma nutq me’yorlariga rioya qilishni o‘rganadi. 2. Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirish — matn bilan ishlash jarayonida o‘quvchilar nutqiy boyligini oshirib, fikrlarini aniq, izchil va mantiqiy ifodalashga o‘rganadi. Matnni tahlil qilish, savollarga javob berish, xulosa chiqarish orqali o‘quvchilar tanqidiy tafakkur qobiliyatini rivojlantiradi. Matn asosida og‘zaki hikoya qilish va insho yozish orqali o‘quvchilar mustaqil va ijodiy fikrlashga o‘rganadi. 3. Grammatika va stilistik sezgirlikni shakllantirish — matnning tuzilishini tahlil qilish orqali o‘quvchilar gap qurilishi, so‘zlarning bog‘lanish tamoyillari va til birliklarining ma’nodorligini anglaydi. Stilistik jihatdan turli xil matnlar bilan ishlash orqali o‘quvchilar tilning funksional uslublarini o‘zlashtiradi. O‘quvchilar ifodali o‘qish va yozish ko‘nikmalarini rivojlantiradi, bu esa ularning kommunikativ qobiliyatlarini oshiradi. 4. Mantiqiy tafakkur va tahliliy fikrlashni rivojlantirish — matnni strukturaviy tahlil qilish orqali o‘quvchilar sabab-oqibat munosabatlarini anglash, asosiy va yordamchi fikrlarni ajratish ko‘nikmasiga ega bo‘ladi. Mavjud faktlarni tahlil qilish, umumlashtirish va ulardan xulosa chiqarish qobiliyatlari rivojlanadi. Berilgan matn asosida yangi g‘oyalar ilgari surish va fikrlarni tizimli ifodalash malakasi shakllanadi. 5. Ijodiy tafakkurni shakllantirish — matn asosida yangi syujet yaratish, hikoyaning davomini yozish, ifodali so‘zlash va poetik tafakkurni shakllantirish ijodiy ko‘nikmalarni rivojlantiradi. O‘quvchilarning o‘z kuzatuvlari va hayotiy tajribalariga asoslangan holda matnga o‘zgartirishlar kiritishi ularning mustaqil 10 “JOURNAL OF SCIENCE-INNOVATIVE RESEARCH IN UZBEKISTAN” JURNALI VOLUME 3, ISSUE 04, 2025. APRIL ResearchBib Impact Factor: 9.654/2024 ISSN 2992-8869 tafakkurini mustahkamlaydi. Adabiy matnlar bilan ishlash orqali o‘quvchilar badiiy tafakkurni rivojlantirib, tilning estetik jihatlariga e’tibor qaratadi. II. TARBIYAVIY AHAMIYATI. 1. Axloqiy tarbiya — matnlar orqali o‘quvchilarga halollik, mehr-oqibat, rostgo‘ylik, insonparvarlik kabi fazilatlar singdiriladi. Qahramonlarning xulq-atvori tahlil qilinib, ularning to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanini tushu