Pragmatik kompetensiya va uning til o‘rganishdagi ahamiyati

Аннотация

Pragmatik kompetensiya, ya’ni tildan ijtimoiy vaziyatlarda to‘g‘ri foydalanish qobiliyati samarali madaniyatlararo muloqotning ajralmas qismi hisoblanadi. O‘zining muhim roliga qaramay, pragmatik ta’lim, koʻpincha, til oʻqitish jarayonida ikkinchi darajali boʻlib qolmoqda. Ushbu maqolada pragmatik kompetensiyaning nazariy asoslari, uning boshqafanlar bilan aloqasi, chet tilini oʻzlashtirishdagi ta’sirihamda ahamiyati oʻrganiladi. Kalit soʻzlar: Pragmatik kompetensiya, nutq aktlari, madaniyatlararo muloqot, sotsiolingvistika, tilpedagogikasi. Pragmatik kompetensiya - bu turli xil ijtimoiy vaziyatlarda tildan toʻgʻri foydalanish qobiliyatidir. U nutq harakatlarini, xushmuomalalik strategiyalarini, suhbat qoidalarini va madaniy me’yorlarni tushunish va ishlab chiqishni oʻz ichiga oladi. Baxman fikricha, pragmatik kompetensiya kommunikativ kompetensiyaning tarkibiy qismi bo‘lib, u grammatik, sotsiolingvistik vanutqiy kompetensiyalarni o‘zichiga oladi. Pragmatik kompetentsiya til oʻrganuvchilarga tushunmovchiliklardan qochish va oʻz fikrlarini samarali ifoda etish imkonini beradi. Busiz, hatto grammatik jihatdan toʻgʻri tuzilgan jumlalarnotoʻgʻri qoʻllanilishiga olibkelishi mumkin. Ma’lumki, pragmatik kompetensiya, tildan kontekst va madaniy jihatlarga mos usullarda foydalanish qobiliyati kommunikativ kompetensiyaning asosidir. An’anaviy til oʻrgatish jarayoni grammatik qoidalar va lugʻat boyligini birinchi oʻringa qoʻygan boʻlsa-da, pragmatik kompetensiya oʻquvchilarga ijtimoiy me’yorlar, xushmuomalalikka rioya qilgan holda tildan foydalanish imkonini beradi. Tildan foydalanish jarayonida nutq grammatik jihatdan benuqson boʻlsa ham, tildan foydalanuvchida pragmatik kompetensiyaning yoʻqligi tildan foydalanish jarayonidabir qancha tushunmovchiliklarni keltirib chiqaradi. Chomskiyning sintaktik tuzilmalar haqidagi qarashlarini o‘z ichiga olgan lingvistik kompetensiya kontsepsiyasi ikkinchi chet tilini oʻzlashtirish nazariyalari uchun asos yaratdi. Biroq, Hymes tilni oʻzlashtirish ijtimoiy-madaniy kompetensiyani talab qiladi, deb ta’kidlab, kommunikativ kompetensiyani kiritish orqali bu tor nuqtai nazarga qarshi chiqdi. Hymes modeli toʻrt komponentdan iborat: - Grammatikkompetensiya:sintaksis, morfologiya vafonologiya. - Ijtimoiylingvistik kompetensiya:Kontekstgamos til(masalan, rasmiy vanorasmiy registrlar). - Diskurskompetensiyasi:kengaytirilgan nutq/yozishdauyg'unlik. - Strategik kompetentsiya:aloqa uzilishlarinituzatishstrategiyasi. Pragmatikkompetensiyanitashkil etuvchiaspektlar. 1. Nutq aktlari. Austin va Searle nutq akti nazariyasi bilan pragmati sohasida inqilob qilib, soʻzlar harakatlarni amalga oshirishini ta'kidladilar Ularning fikriga koʻra, nutq akti nazariyasi quyidagilarga boʻlinadi [1]: -Lokatsionaktlar:soʻzlarning lugʻaviy ma’nosi. - Illokatsionaktlar:soʻzlovchining niyati. -Perlokatsionaktlar:so‘zlarning tinglovchiga ta’siri. 2. Xushmuomalalik strategiyalari. Xushmuomalalik strategiyalari ijtimoiy totuvlikni saqlashga va huquqbuzarliklarning oldini olishga yordam beradi. Braun va Levinson xushmuomalalikningijobiyva salbiy strategiyalarini aniqladilar. Masalan, ingliz tilida “Xona sovib ketdi” jumlasi oynani yopish soʻrovi sifatida xizmat qilishi mumkin (bilvosita nutq akti). Shuni ham ta’kidlab oʻtish kerakki, ingliz tilida soʻzlashuvchilar, koʻpincha, xushmuomala boʻlish uchun bilvosita “Could you possibly?” kabi jumlalardan foydalansalar, nemis tilida soʻzlashuvchilar fikrni yetkazish uchun toʻgʻridan- toʻgʻri gapirishni afzal ko'rishlari mumkin. Samarkand State Institute of Foreign Languages 622 ILMIYVAPROFESSIONALTA’LIMJARAYONIDAMULOQOT,FANVAMADANIYATLAR INTEGRATSIYASI 3. Suhbatdagi kinoya. Kinoya aniq aytilmagan, ammo kontekstga asoslangan holda tushuniladigan ma’noni anglatadi. Kinoya qoʻllanilganda soʻzlovchi niyatini toʻgʻridan-toʻgʻri ifodaetmaydi. Masalan:A:Siz ziyofatga kelyapsizmi? B:Ertaga imtihonimbor. Yuqoridagi dialogda birinchi shaxsning javobiga tinglovchi “Ertaga imtihonim bor” deya javob beradi, bu esa yashirin tarzda “ertaga ziyofatga bora olmayman” degan ma’noni anglatadi. Javob kinoya sifatida berilganiga qaramasdan, so‘zlovchi (A) ikkinchi so‘zlovchining (B) ziyofatgabora olmasligini tushunib yetadi. 4. Diskurs (nutq)ni boshqarish. Nutqni boshqarish mavzuni qachon gapirish, toʻxtatish yoki oʻzgartirish kerakligini bilishnioʻzichiga oladi. Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, pragmatik kompetensiya til o‘rganuvchilarga o‘rganilayotgan tilni samarali qoʻllashga, oʻsha tildasoʻzlashuvchi xalqning madaniyatini chuqur oʻrganishga yordam beradi. Pragmatik kompetensiyani oshirish uchun til oʻrganuvchilardan nutq aktlari, tildagi xushmuomalalik usullari, kinoya, madaniy normalar kabilarni chuqur oʻrganish vaularni amaldaqoʻllash talab etiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Austin,J. L. (1962). How to Do ThingswithWords.Oxford University Press. 2. Canale, M., & Swain, M. (1980). Theoretical bases of communicative approaches to second language teaching and testing. Applied Linguist