FOLKLOR ATAMASI HÁM FOLKLOR TERMININIŃ PÁNGE KIRITILIW TARIYXÍ

Аннотация

This article discusses the use of the word folklore and the introduction of the term folklore to science, the history of the term folklore, and the first archaeologist scholar to introduce it to science. Key words: Folklore, science, term, literature, people, author, social group, behavior, traditions, for example, legends, myths, legends, proverbs, songs, anecdotes. Folklor (inglisshe folk – “xalıq”, lore – “bilim”, “danalıq”) - xalıq dóretiwshiligin anlatıwshı termin. Ol belgili bir topar xalıqlar, mádeniyat yamasa submádeniyat ushın ulıwma bolgan mádeniyat kompleksi bolip tabıladı [1]. Oǵan xalıq awızeki dóretiwshiligi dástúrleri, máselen, ráwiyatlar, mifler, ápsanalar, naqıllar, qosıqlar, anekdotlar hám basqalar kiredi. Termindi pánge 1846-jılı inglis arxeologi Uilyam Toms kirgizgen. 1880-1990-jıllarda “folklore” ataması kóplegen mámleketlerde, sonıń ishinde, Rossiyada da qollanıla basladı. 1 48 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Folklordı akademiyalıq úyreniw folklortanıw dep ataladı hám ol bakalavriat, magistratura hám doktorlıq dárejelerinde úyreniliwi múmkin [4]. Ózbekstanda dáslep, “awızeki ádebiyat”, “awız ádebiyatı” atamaları qollanılǵan. “Folklor” ataması 30-jıllardıń ortalarınan qollanıla baslagan. 1939-jılı Hodi Zariftiń “Ózbek folklorı” xrestomatiyası basıp shıǵarılǵannan soń, bul termin ózbek folkloristliginde bekkem orın iyeledi. “Folklor” sózi “folk” hám “lore” sózleriniń birikpesi bolıp, 1846-jılı anglichan Uilyam Toms tárepinen islep shıǵılǵan [5]. Ol bul atamanı házirgi “ǵalabalıq eski zatlar” yamasa “ǵalabalıq ádebiyat” atamalarınıń ornın basıwshı atama sıpatında qollanǵan. Sózdiń ekinshi yarımı “lore” áyyemgi inglis tilinen lār - kórsetpe sózinen kelip shiqqan. Bul belgili bir topardıń kóbinese awızdan-awızǵa ótip júretuǵın bilimleri hám dástúrleriniń jıynaǵı bolıp tabıladı [6][7]. “Folk” túsinigi waqit ótiwi menen ózgerip bargan. Toms bul atamanı dáslep jaratqanda, “folk” sózi tek awılda jasawshı, tiykarınan kámbaǵal hám sawatsız diyqanlarǵa qarata qollanılǵan. “Folk” tıń zamanagóy anıqlaması bolsa ózine tán dástúrler arqalı ulıwma ózligin kórsetiwshi, eki yamasa onnan artıq adamnan ibarat, ulıwma ózgesheliklerge iye sociallıq topar. “Folk” - bul beyimlesiwshi túsinik bolıp, ol Amerika folklorındaǵı sıyaqlı pútkil bir milletke yamasa bir shańaraq mánisinde de qollanılıwı múmkin [8]. “Folklor” túsiniginiń keńeytilgen sociallıq anıqlaması “folklor úlgileri” dep qaralatuǵın materiyallarǵa, yaǵnıy folklorǵa keńirek názer taslawdı qollap-quwatlaydı. Bul termin endi adamlardıń sózler menen jaratatuģın zatları (awızeki dóretiwshilik), qolları menen jasaytuģın buyımları (materiallıq dóretiwshilik) hám is-háreketleri arqalı júzege keltiretuģın úrp-ádetlerin (dástúrlik dóretiwshilik) de óz ishine aladı [9]. Folklor endi tek eski yamasa gónergen nárseler menen sheklenip qalmaydı. Ol xalıq dóretiwshiligi úlgileri rásmiy túrde, ádette anonim túrde hám bárqulla áwladtan-áwladqa ótip kelmekte. Folklor toparları individualistlik emes, al jámáátlik tiykarda dúzilgen bolıp, óz dástúrlerin jámáát ishinde rawajlandıradı. “Jańa toparlar payda bolıwı menen jańa folklor da jaratıladı... máselen, syorferler, motociklshiler, kompyuter programmistleri hám basqalar”. [10] Avtorı belgili bolǵan hár qanday ayrıqsha shıǵarma avtorlıq huqıqı menen qorǵalatuǵın joqarı mádeniyattan ayırmashılıǵı folklor ulıwma sociallıq topar ishindegi ulıwma ózgesheliktiń kórinisi bolıp tabıladı [11]. Folklor artefaktların anıqlaǵan professional folklortanıwshılar bul isenimler, úrp-ádetler hám buyımlardıń topar ushın “áhmiyetin” túsiniwge umtıladı [12], sebebi bul mádeniy birlikler topar ishinde belgili áhmietke iye bolmaǵanda bul dástúrler dawam ettirilmes edi. 1 48 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Biraq, bul máni waqıt ótiwi menen ózgeriwi hám ózgeshe túrde qáliplesiwi múmkin. Mısalı, 21-ásirdiń Xellouin bayramı Orta ásirlerdegi Xellouin átirapınday emes, hátte óziniń tariyxıy bayramnan ǵárezsiz bolǵan qala ápsanaları toplamın payda etken. Ortodoks yahudiyliktiń tazalaniw máresimleri dáslep suw az bolgan aymaqlarda jámiyet salamatlıǵı ushin paydalı edi, biraq házirgi kúnde bul úrp-ádetler ayırım adamlar ushin tek ortodoks yahudiy ekenligin anlatadı. Salıstırıw ushın, topar ishinde de ótkeriletuǵın tis juwıw sıyaqlı ápiwayı háreket ámeliy gigiena hám salamatlıq máselesi bolıp qalmaqta hám topardıń basqalardan ajıralıp turıwın belgileytuǵın dástúr dárejesinde tán alınbay atır[13]. Dástúr dáslep este saqlanatuǵın is-háreket boladı. Ol óziniń ámeliy maqsetin joǵaltqannan keyin, eger hárekettiń dáslepki ámeliyliginen tısqarı mánisi bolmasa, onı keyingi áwladlarǵa úyretiwge hesh qanday sebep qalmaydı. Mine usı mánis folklortanıw, yaǵnıy xalıq awızeki dóretiwshiligin úyreniw pániniń tiykarın quraydı [14]. Sociallıq pánlerdiń teoriyalıq jaq