RADIONING IXTIRO QILINISHI VA UNING RIVOJLANISH TARIXI

Аннотация

Ko‘p manbalarda Aleksandr Popov 1895-yilda radioni yaratgan deb qayd etiladi. Biroq butun dunyo olimlari orasida Gulelmo Markonini haqiqiy ixtirochi deb tan olish holati keng tarqalgan. Markonining simsiz aloqa sohasidagi xizmatlari beqiyos bo‘lib, u 1895-yilda Italiyada tajribalar o‘tkazishni boshlagan va 1896-yil Angliyaga borib, o‘z qurilmasi uchun birinchi patentni olgan. 1897-yilda esa "Simsiz telegraf va signallar kompaniyasi"ni tashkil etgan. Kalit so’zlar: Gulelmo Markoni, Aleksandr Popov, Genrix Gerts, Radio. Insoniyat taraqqiyotining eng muhim bosqichlaridan biri bu — axborot almashish vositalarining takomillashuvidir. XIX asrning oxiri aynan ana shu yo‘nalishda tub burilishlar davri bo‘ldi. An’anaviy pochta xizmatlari tezlashib, elektromagnit telegraf va telefon kabi elektr aloqasi vositalari kashf qilindi. Biroq, insoniyat taraqqiyotini simsiz aloqa texnologiyasisiz tasavvur qilishning iloji yo‘q. Ushbu ulkan yutuq — radio ixtirosi bilan chambarchas bog‘liq. Radioning ilmiy asoslari: Gertsdan boshlanadi Radio (lotincha radio — "nurlanaman", "nur tarqataman") bu — axborotlarni elektromagnit to‘lqinlar orqali simsiz uzatish va qabul qilish texnologiyasi. Uning ilmiy asosi — elektromagnit to‘lqinlar borligini isbotlagan Genrix Gerts (1886–1889 yillar oralig‘ida) tajribalariga borib taqaladi. Gerts bu tajribalarni o'tkazganida atigi 30 yoshda edi va ilmiy izlanishlar natijasida sog‘lig‘idan ayrilib, 37 yoshida vafot etgan. Biroq u olamga elektromagnit to‘lqinlar mavjud ekanini isbotlab berdi va shu bilan simsiz aloqa rivojining asosini yaratdi. Popov va Markoni: kim radioni ixtiro qilgan? Ko‘p manbalarda Aleksandr Popov 1895-yilda radioni yaratgan deb qayd etiladi. Biroq butun dunyo olimlari orasida Gulelmo Markonini haqiqiy ixtirochi deb tan olish holati keng tarqalgan. Markonining simsiz aloqa sohasidagi xizmatlari beqiyos bo‘lib, u 1895-yilda Italiyada tajribalar o‘tkazishni boshlagan va 1896-yil Angliyaga borib, o‘z qurilmasi uchun birinchi patentni olgan. 1897-yilda esa "Simsiz telegraf va signallar kompaniyasi"ni tashkil etgan. 460 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 Markoni o‘zining izlanishlari davomida elektromagnit to‘lqinlar orqali axborot uzatish masofasini 2100 milgacha (Atlantika okeani orqali) yetkazishga muvaffaq bo‘ldi. Uning 1901- yildagi transatlantik signal uzatishi ilm-fan tarixida inqilob bo‘ldi. Radio to‘lqinning kuchi: halokatdan qutqaruv va tinchlik vositasi Radio texnologiyasi nafaqat aloqa vositasi, balki insoniyat hayotini saqlab qoluvchi vositaga ham aylandi. 1898-yilda Dublin regatasining natijalari simsiz usulda yetkazib berilgan bo‘lsa, 1912- yilda "Titanik" kemasi yuborgan SOS signali ko‘plab insonlarning hayotini saqlab qolgan edi. Shuningdek, harbiy sohada, dengiz navigatsiyasida, tibbiyotda va ilm-fanda radio texnologiyasi keng tatbiq etila boshlandi. Markonining merosi Markoni nafaqat kashfiyotchi, balki tashkilotchi va fidoyi olim sifatida tarixda o‘z o‘rnini egallagan. U qisqa va ultraqisqa to‘lqinlar, yo‘naltirilgan signallar, radiotelefon texnologiyasi ustida ishladi. Unga 1909-yilda nemis fizigi Braun bilan birga Nobel mukofoti berildi. Markoni Italiya qiroli tomonidan senator etib tayinlandi, ilmiy unvonlar, orden va medallar bilan taqdirlandi. 1937-yilda Markoni vafot etganida, dunyodagi barcha radiostansiyalar ikki daqiqalik sukut bilan unga hurmat bajo keltirdi. Bu butun insoniyatning radio ixtirochisiga bo‘lgan ehtiromining yorqin ifodasidir. Radioning taraqqiyotida boshqa olimlarning hissasi Radioning rivojida faqat Markoni emas, balki boshqa olimlarning ham hissasi katta bo‘lgan. Masalan: • Tomas Edison elektromagnit to‘lqinlarni uzatish bo‘yicha birinchi patentni olgan. • Fleming va Lide-Forest radiolampa ixtirochilari bo‘lib, radioeshittirishning asoschisi sanaladi. • 1906-yil Rejinald Fessenden birinchi marta ovozli radioeshittirishni amalga oshirdi. Xulosa Radio — bu insoniyat tafakkurining ulkan yutug‘i, ilm-fan, texnika va mehnat samarasi bo‘lib, uning rivoji bugungi kunda ham davom etmoqda. Gertsning nazariy tajribalari, Popovning simsiz signal yuborish amaliyoti va Markonining uzluksiz fidokorona izlanishlari orqali radio bizga nafaqat axborot, balki hayotning o‘zini olib keldi. Radiohozirgi kunda ham aloqa, axborot, xavfsizlik, tibbiyot, fan va madaniyat sohalarida muhim vosita sifatida xizmat qilmoqda. 461 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Srojeva, G. (2025). MIRZO MUHAMMAD HAYDARNING “TARIXI RASHIDIY” ASARIDA O’RTA OSIYO TARIXINI O’RGANISHDA MUHIM MANBA SIFATIDA. Modern Science and Research, 4(1), 531-539. 2. Srojeva, G., & Ormonova, M. (2025). BUXORO SHAHRIDAGI ARK QO’RG’ONI, SITORAI MOHI XOSA, XO’JA SAROY ME’MORIY YODGORLIKLARI. Modern Science and Research, 4(1), 533-544. 3. Srojeva, G. (2024). Solutions, Results And Problems Of Reforms In The Field Of Education. Modern Science and Researc