MOHIR TARJIMONGA XOS XUSUSIYATLAR: ZAMONAVIY TARJIMONLIKDA MUVAFFAQIYAT OMILLARI

Аннотация

В данной статье анализируются основные компетенции, необходимые для успешной работы в сфере современного перевода. В исследовании рассматривается влияние лингвистических, культурных, технологических и личностных компетенций на качество перевода. Также подчеркивается важность формирования этих компетенций в процессе подготовки переводчиков в высших учебных заведениях Узбекистана. Ключевые слова: перевод, компетенция, лингвистическая компетенция, культурная компетентность, технологические навыки, качество перевода, переводческое образование. Annotatsiya: Ushbu maqolada zamonaviy tarjimonlik sohasida muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo‘lgan asosiy kompetensiyalar tahlil qilinadi. Tadqiqotda lingvistik, madaniy, texnologik va shaxsiy kompetensiyalarning tarjima sifatiga ta’siri o‘rganiladi. Shuningdek, O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida tarjimonlarni tayyorlash jarayonida ushbu kompetensiyalarni shakllantirishning ahamiyati yoritiladi. Kalit so’zlar: Tarjimonlik, kompetensiya, lingvistik kompetensiya, madaniy kompetensiya, texnologik ko‘nikmalar, tarjima sifati, tarjima ta’limi. Globallashuv jarayonlari va axborot texnologiyalarining keskin rivojlanishi zamonaviy tarjimonlik sohasini tubdan o‘zgartirmoqda. Endilikda tarjimon faqat ikki tilni mukammal biladigan mutaxassis emas, balki madaniyatlararo muloqotni ta’minlaydigan vositachi, texnologiyalardan samarali foydalana oladigan, muayyan sohalarga oid bilimlarga ega, yuqori darajadagi tahliliy fikrlash va muloqot ko‘nikmalariga ega shaxs sifatida qaralmoqda. Bu esa tarjimonlikda muvaffaqiyatga erishish uchun ko‘p qirrali kompetensiyalarning shakllanishini talab etadi. Xususan, lingvistik, madaniy, texnologik va shaxsiy kompetensiyalar zamonaviy tarjimonning kasbiy salohiyatini belgilovchi muhim omillar sifatida e’tirof etiladi. Mazkur maqolada aynan shu kompetensiyalarning mazmuni, ular tarjima sifatiga qanday ta’sir ko‘rsatishi hamda O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida ushbu kompetensiyalarni shakllantirishning dolzarbligi ilmiy-nazariy jihatdan tahlil qilinadi. 120 Bugungi kunda tarjimonlik sohasi tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan, doimiy yangilanib boruvchi va turli yo‘nalishlarni o‘z ichiga oluvchi murakkab kasblardan biriga aylangan. Shunday ekan, zamonaviy tarjimon qanday kompetensiyalarga ega bo‘lishi kerak? Avvalo, lingvistik kompetensiya — ya’ni til bilimidir. Har ikki tilni mukammal bilish, grammatik me’yorlarga amal qilish, uslubiy aniqlikni saqlash va murakkab iboralarning mazmunini to‘g‘ri yetkazish tarjimonlikning eng asosiy talabi sanaladi. Bu kompetensiya orqali tarjimon matnning mazmunini to‘liq tushunadi va uni o‘zbek tilining adabiy me’yorlariga muvofiq holda qayta yaratadi. Biroq bu yetarli emas. Madaniy kompetensiya ham tarjimaning sifatida muhim rol o‘ynaydi. Tarjimonlar faqat so‘zlarni emas, balki ularning ortidagi tarixiy, diniy, mentalitetga oid konnotatsiyalarni ham tushunib, ularni mos kontekstda bayon etishi kerak. Masalan, ingliz tilidagi “Thanksgiving” yoki “Black Friday” kabi iboralarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish ko‘pincha noto‘g‘ri talqinlarga olib keladi. Tarjimon bu kabi holatlarda mos ekvivalentlar yoki tushuntirish yo‘llarini topishi kerak bo‘ladi. Skarpaning fikriga ko'ra, tarjima kompetensiyasi yuqori sifatli tarjimani yaratish uchun zarur bo'lgan bilim, malaka va strategiyalarni o'z ichiga oladi. Masalan, M. Presas tarjima kompetensiyasini quyidagicha belgilaydi: matnlarni tavsiflash va tahlil qilish, shuningdek, kommunikativ vaziyatni baholash uchun toifalar haqida deklarativ bilim hisoblanadi, bu toifalar tarjima muammolarining ichki tasvirini yaratishga imkon beradi; manba matnni tushunish va tarjimani yaratish uchun zarur bo'lgan jarayonlar haqida amaliy bilim hisoblanadi va bu jarayonlar asosan avtomatik bo'ladi; o'z strategiyalarini baholash va natijalar kutganlarga mos kelmasa, ularni o'zgartirish qobiliyati yuzaga keladi. Zamonaviy dunyoda tarjimon texnologiyasiz ishlay olmaydi. Texnologik kompetensiya — bu CAT (Computer-Assisted Translation) vositalari, tarjima xotiralari, onlayn lug‘atlar, sun’iy intellekt asosidagi yordamchi dasturlar bilan ishlash ko‘nikmalarini anglatadi. Ko‘pgina kompaniyalar aynan shu texnologik savodxonlikka ega tarjimonlarga ustunlik berishmoqda. 2023-yilgi xalqaro so‘rovlar natijalariga ko‘ra, professional tarjimonlarning katta qismi ushbu vositalardan doimiy asosda foydalanadi. Jumladan, ProZ.com platformasi tadqiqotida ishtirok etgan tarjimonlarning 93% dan ortig‘i hech bo‘lmaganda bitta CAT vositasidan foydalanishini bildirgan. Bu esa texnologik kompetensiyaning zamonaviy tarjimonlik kasbida muhim o‘rin tutishini tasdiqlaydi. 1 Shuningdek, Yevropa Tarjimonlar Magistratura Tarmog‘i (EMT) tomonidan 2023-yilda o‘tkazilgan so‘rov natijalariga ko‘ra, tarjimonlik magistratura dasturlarida CAT vositalari va boshqa tarjima texnologiyalarini o‘rgatish bo‘yicha muhim natijalar qayd etilgan. Bu esa tarjimonlik sohasida texnologik kompetensiyalarni rivojlantirishga bo‘lgan e’tibor ort