HYSOPPUS OFFICINALIS L. НИ ЎСИШИ ВА РИВОЖЛАНИШИНИНГ БИОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ

Аннотация

Изучены особенности роста и развития Hysoppus officinalis интродуцированного в коллекционный фонд Ташкентского ботанического сада. Выявлены биологические особенности фенологических фаз развития вида и определены морфометрические показатели вегетативных органов. По итогам результатов исследования роста и развития Hysoppus officinalis можно его рекомендовать как перспективное лекарственное и декоративное растение для Узбекистана. Ключевые слова: коллекция, лекарственное растение, Ташкентский ботанический сад, фенология, Яснотковые. Annotation. The features of the growth and development of Hyssopus officinalis introduced into the collection fund of the Tashkent Botanical Garden have been studied. The biological features of the phenological phases of the development of the species are revealed and the morphometric parameters of the vegetative organs are determined. Based on the results of the study of the growth and development of Hyssopus officinalis, it can be recommended as a promising medicinal and ornamental plant for Uzbekistan. Key words: collection, medicinal plant, Tashkent Botanical Garden, phenology, Lamiaceae. Замон талабидаги юқори технологиялар ёрдамида доривор ўсимликлар таркибидаги биологик фаол моддаларнинг янги манбааларини излаш ва олиш учун, ёввойи ҳолда тарқалган маҳаллий ҳамда интродуцент ўсимликларни маданийлаштириш орқали фармацевтика саноатини ривожлантириш мумкин. Доривор ўсимликлар таркибидаги флавоноидлар, витаминлар, эфир мойлари қимматли биологик бирикмалар ҳисобланиб, кимё, косметика, тиббиёт ва озиқ-овқат саноатида кенг ишлатилади [6]. Хушбўй зиравор ўсимликлар инсон ҳаётида катта аҳамиятга эга. Улар овқатларга ёқимли таъм, ҳид беради, витаминлар билан бойитади, овқат ҳазм бўлишини яхшилайди, тез эрувчи тузларни сақлайди. Бундай зиравор ўсимликлар сабзавотлар билан бирдай озуқавий қийматга эга, баъзан устунроқ ҳам бўлиши мумкин. Кам ишлатиладиган зираворларнинг аксарияти дориворлик хусусиятларига эга бўлиб, халқ табобатида шифобахш неъматлар сифатида ишлатилиб келинган. Ана шундай хушбуй зираворлар қаторига Lamiaceae оиласига мансуб ярим бута ўсимлик – Hyssopus officinalis ни мисол қилиш мумкин. Hyssopus officinalis – бўйи 20-50 см га етадиган чала бута. Пояси кўп сонли, шохланган, сербарг, тўрт қиррали, пастки қисми 117 ` бироз ёгочланган. Барги оддий, узун бандли, поянинг энг юқори қисмидагилари бандсиз бўлиб, пояда қарама-қарши ўрнашган. Гуллари қисқа бандли, майда, поя ва шохларининг юқори қисмида бошоқсимон доира шаклидаги сохта тўпгул хосил қилади. Табиий ҳолда Ўрта ер денгизи атрофларида, Яқин Шарқ ва Касбий денгизи бўйларидан то ғарбий марказий ҳамда шарқий Европа, Осиё, Африка, шимолий Америкагача тарқалган. Hyssopus officinalis кўкрак қафаси оғриганда, йўтал, бронхит, бронхиал астма, яраларни битирувчи модда сифатида, халқ табобатида ошқозон-ичак касалликларини даволашда ишлатилади [1,2,3,4,5]. Олинган натижалар: Hyssopus officinalis нинг вегетацияси март ойининг ўрталаридан бошланди. Март ойининг охирларида янги ҳосил бўлган новдаларининг узунлиги 8-10 см ва новдадаги йирик барглар сони ўртача 6-8 та ни ташкил этди. Новдада майда баргчалар хам мавжуд бўлиб, барг қўлтиғидан ҳосил бўлаётгани кузатилди. Бу ойда ҳаво харорати 18+20ºС, ҳавонинг нисбий намлиги 71-73 % ни ташкил этди. Апрел ойида ҳаво ҳарорати 23+25ºС, ҳавонинг нисбий намлиги 65-67 % бўлди. Бироз ёғингарчилик кузатилди. Апрел ойида Hyssopus officinalis жадал ўсиб ривожланиб ой оҳирида янги ҳосил бўлган новдаларнинг узунлиги 14-16 см, янги ҳосил бўлган баргларнинг сони 12-15 тагача бўлиб, кўплаб майда баргчалар ҳосил бўлиши аниқланди. Hyssopus officinalis нинг май ойида ўсиш ва ривожланиши кузатилиб борилганда ўсимликнинг жадал ўсиши ва генератив фазаларнинг бошланиши кузатилди. Май ойининг ўрталарида иссоп ўсимликлари ғунчалашга ўтди. Ой охирларига келиб ўсимликлар гуллай бошлади. Битта новдада 1-8 тагача гул новдалар ҳосил бўлганлиги аниқланди. Новдада кўплаб II- тартибли новдалар хосил бўлган. Шулардан 10-11 та новдада ғунчалар ҳосил бўлиб, айримлари гуллай бошлади. Ўсимлик новдаларининг асос қисми ёғочланиб, ўсимлик баландлиги ортганлиги сабабли новдалар ётиб (ёйилиб) ўса бошлаган. Ўсимликнинг ғунчалаши май ойининг оҳирида ҳам кузатилиб, ғунчалаш, гуллаш бир хил маромда давом этди. Май ойида ҳаво ҳарорати ўртача 29+31ºС, хавонинг нисбий намлиги 50-52% ни ташкил этди. Июнь ойида ғунчалаш даврида гуллаш даври хам давом этиб, ғунчалаш, гуллаш ва уруғ хосил бўлиш бир вақтда бормоқда. Бу ой охирларида новдаларнинг баландлиги 30-35 см, II-тартибли новларларнинг узунлиги 1,0-1,5 см гача ўсди. Бу ойда ҳаво ҳарорати 35+37ºС, ҳавонинг нисбий намлиги 17-19 % бўлди. Июнь, июль ойиларида ўсимликларнинг ўсиши ва ривожланиши янаям жадаллашди. Генератив новдаларнинг ўсиши ҳисобига янги ғунчалар ҳосил бўлди ва уларда гуллаш даври давом этди. Август ва сентябр ойларида доривор иссопнинг ғунчалаш, гуллаш ва уруғлаш фазалари давом этиб, генератив фазаси давомийлиги майдан сентябр ойининг охирагача чўзилиши кузатилди. Августда