SO‘FI OLLOYOR ASARLARIDA MA’NAVIY-AXLOQIY TARBIYA KONSEPSIYASI

Аннотация

Ushbu maqolada So‘fi Olloyorning ijodiy merosida ma’naviy-axloqiy tarbiya konsepsiyasi qanday shakllangani va uning mazmun-mohiyati tahlil etiladi. Shoirning asarlarida ilgari surilgan axloqiy va ruhiy qadriyatlar, Sufiy ta’limotining amaliy ko‘rinishi sifatida, o‘quvchilarni nafaqat individual, balki ijtimoiy jihatdan ham kamol toptirishga qaratilgani ko‘rsatib beriladi. Maqolada So‘fi Olloyorning buyuk mutafakkirlar merosidan ilhomlangan holda, milliy til va urf-odatlarga mos ravishda xalqchil usulda ta’lim-tarbiya g‘oyalarini yetkazgani alohida urg‘u bilan ta’kidlanadi. Shuningdek, uning asarlarida ijtimoiy adolat, xoksorlik, hayo, sabr va insof kabi fazilatlarning uqtirilishi, zamonaviy talim-tarbiya tizimida ham yuksak ahamiyatga ega ekani ilmiy asosda ko‘rsatib o‘tiladi. KALIT SO‘ZLAR: So‘fi Olloyor, ma’naviy-axloqiy tarbiya, Sufiy meros, milliy qadriyatlar, adabiy meros, axloqiy konsepsiya So‘fi Olloyor (ba’zi manbalarda Sufi Allayar nomi bilan ham tilga olinadi) o‘zbek adabiyoti va ma’naviy hayotida alohida o‘rin tutuvchi siymo bo‘lib, uning asarlari xalqning tafakkuri va ma’naviyatini shakllantirishda benihoya muhim ahamiyatga ega. Mazkur ijodkor asarlarini asosan Sufiy ta’limot tamoyillariga tayanib yozgan bo‘lsa-da, uning she’rlari, nasriy bayonlari hamda pand-nasihatlari o‘zbek milliy qadriyatlari va axloqiy mezonlari bilan uyg‘unlashgani bois keng ommaga tushunarli va ta’sirchan bo‘lgan. Ushbu maqolada So‘fi Olloyorning ma’naviy-axloqiy tarbiya borasidagi konsepsiyasini shakllantirgan asosiy omillar, shu jumladan, Sufiy ta’limotining roli, milliy til va folklor an’analari bilan uyg‘unlashuvi, shuningdek, xalq orasidagi ta’sir doirasi haqida batafsil fikr yuritiladi. So‘fi Olloyorning ijodi XVII–XVIII asrlar oralig‘ida shakllangan deb taxmin qilinadi. Bu davrda Markaziy Osiyo, xususan o‘zbek xalqi orasida turli siyosiy o‘zgarishlar, iqtisodiy inqirozlar, din va mafkura masalalarida yangilanishlar sodir bo‘layotgan edi. Sufiylar tariqati va ulamolar jamiyati ana shu muhitda milliy o‘zlikni saqlab qolish, ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni mustahkamlashda katta rol o‘ynagan. So‘fi Olloyor ham shunday zamonda o‘z ijodiy faoliyatini boshlagan bo‘lib, u xalq ichiga singib ketgan, omma bilan bevosita muloqot qilgan holda asarlarini yaratgan. Uning asarlarida Sufiylikning nazariy tamoyillari ham, amaliy tarbiya usullari ham o‘z ifodasini topadi. She’rlarida ham, hikmat va nasihatlarida ham jamiyatdagi adolatsizliklar, insoniy illatlar, ma’naviy tanazzul keskin tanqid qilingan, shu bilan birga, bu muammolarning yechimi sifatida xoksorlik, mehr-oqibat, sabr-qanoat, adolat, hayo va insof kabi sifatlar ulug‘langan. Birinchi navbatda aytish joizki, So‘fi Olloyorning ma’naviy-axloqiy tarbiya konsepsiyasi Sufiylikning pirovard maqsadi — qalb pokligi va Parvardigorga muhabbat orqali o‘zini takomillashtirish g‘oyasiga tayangan. Biroq bu jarayon faqatgina shaxsiy ruhan kamolot bilan cheklanmasdan, ayni paytda ijtimoiy mas’uliyat, boshqalarga mehr-oqibat ko‘rsatish, jamiyat manfaati uchun xizmat qilish singari fazilatlarni ham o‘z ichiga oladi. So‘fi Olloyor izohicha, odamzod Haq yo‘lida sobit turish va ayni vaqtda jamiyatdagi ijtimoiy adolatni saqlash, odamlarga yaxshilik qilish bilan chin ma’nodagi ma’naviy barkamollikka erishishi mumkin. 35 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Aynan shu ma’noda uning asarlaridagi axloqiy tarbiya konsepsiyasi bir necha tarkibiy qismdan iborat. Eng avvalo, Olloyor insonga xos asosiy illatlarni — kibru havo, hasad, tamagirlik va riyoni qoralab, bu illatlardan xalos bo‘lishni shaxsiy tarbiyadagi birinchi vazifa sifatida qayd etadi. U kibru havo va riyoni xususan “nafsoniy makr” deya atab, ilm va amal bilan band bo‘lgan odam hamisha kamtarin bo‘lishi, boshqalardan ustunman deb maqtanish o‘rniga o‘z kamchiliklarini izlash, Parvardigor oldida tan behuda bir maxluq ekanini unutmaslik lozimligini uqtiradi. Buning aksi o‘laroq, inson ko‘nglini takabbur egallab olsa, u ilm-ma’rifatdan bebahra qolishi, ijtimoiy muhitga ham ziyon yetkazishi mumkinligini u o‘ziga xos badiiy timsollar orqali ifodalaydi. Ikkinchi muhim tarkibiy qism — haqiqatni bilishga bo‘lgan intilish. So‘fi Olloyorga ko‘ra, ma’naviy-axloqiy tarbiya insonni chuqur tafakkurga, o‘z amallarini tahlil qilishga undaydi. Buning uchun esa avvalo kalb pokligi, xolis niyat va halollik zarur. U ko‘plab she’rlarida dunyoviy munosabatlarni aqliy-idrokiy o‘lchov bilan emas, balki ma’naviy mezonlar bilan baholash fikrini ilgari suradi. Masalan, inson diniy amallarni bajarish orqali emas, balki o‘sha amallarga qalbdan sadoqatli bo‘lishi, muhabbat va samimiyat bilan xizmat qilishni ma’naviy balandlikka eltuvchi yo‘l deya ko‘rsatadi. Bu holat, didaktik adabiyotda ham, Sufiylikdagi “botin” (ichki jihat) ga e’tibor berish tamoyili bilan hamohangdir. Uchinchi tarkibiy qism, albatta, jamiyatda aynan o‘zaro yordam, insof, diyonat kabi fazilatlarni targ‘ib etishdir. So‘fi Olloyorning asarlarida jamiyatdagi turli toifada