SANOAT SOTSIOLOGIYASINING VUJUDGA KELISHI. XOTORN TAJRIBASI

Аннотация

The development of empirical sociology began to manifest itself in the industrial sector as well. In particular, based on the Hawthorne experiments conducted in the United States in the early 20th century, industrial sociology emerged as a separate field and was studied on a scientific basis. These experiments were carried out during a period of severe economic depression that had shaken Western Europe, and their main goal was to identify additional factors that could enhance production efficiency. This article analyzes the stages in the development of industrial sociology as a scientific discipline, its historical and social roots, and its main theoretical approaches. Keywords: Industrial sociology, material production, Hawthorne experiment, sociability, sociometry, human problems of industrial civilization, social problems, political problems, informal relations. 1997 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 ЧРЕЗВЫЧАЙНАЯ СИТУАЦИЯ В ПРОМЫШЛЕННОЙ СОЦИОЛОГИИ. ОПЫТ ХОУТОРНА Аннотация. Развитие эмпирической социологии стало заметным и в промышленной сфере. В частности, на основе Хоуторнского эксперимента, проведённого в США в начале XX века, промышленная социология выделилась в отдельное направление и получила научное обоснование. Этот эксперимент был проведён в период серьёзного экономического кризиса, потрясшего Западную Европу, и его основной целью было выявление дополнительных факторов, способствующих повышению эффективности производства. В данной статье анализируются этапы формирования промышленной социологии как научной дисциплины, её историко-социальные корни, а также основные теоретические подходы. Ключевые слова: Индустриальная социология, материальное производство, Хоторнский эксперимент, общительность, социометрия, человеческие проблемы индустриальной цивилизации, социальные проблемы, политические проблемы, неформальные отношения. AQSH da faol rivojlangan empirik sotsiologiya Chikago maktabi vakillarining yirik shaharlardagi tadqiqotlari ijtimoiy hayotning boshqa sohalari, jumladan sanoat sohasida birinchilardan bo‘lib qaror topa boshladi. Moddiy ishlab chiqarish sotsiologlarning jiddiy e’tiboriga tushdi. 1920-yillaming ikkinchi yarmidan boshlab industrial sotsiologiya shakllana boshladi, uning tasdiqlanishi va empirik sotsiologiyaning “old pozitsiyalarga” chiqishi esa Xotorn tajribasini o‘tkazish bilan bog‘liq edi. Bu tajriba “Vestern elektrik kompaniyasi” firmasining (Chikago tevaragida joylashgan) elektrotexmka uskunalarini ishlab chiqaradigan zavodlarida besh yil davomida o‘tkazildi (1927-1932). Amerikalik sotsiolog va psixolog Elton Meyo (1880-1949) industrial sotsiologiya asoschilaridan va sanoatda ommaviy tadqiqotlami boshlab bergan tajriba tahlilchi lari dan biri edi. Meyoning sotsiologiyadagi ilmiy va amaliy faoliyatining bosh g‘oyalari uning uchta kichik ishlarida bayon etilgan: «Industrial tamaddunning insoniy muammolari» (1933-yilda, Xotom tajribasidan so‘ng darhol yozilgan), “Industrial tamaddunning ijtimoiy muammolari” (1945), “Industrial tamaddunning siyosiy muammolari” (1947). Xotom tajribasi asosida ishlab chiqarish jarayoni samaradorligiga. va mehnat unumdorligi o‘sishiga ta’sir etuvchi asosiy shart - inson munosabatlari omilidir degan xulosaga kelindi. Bu munosabatlar esa guruh a’zolarining bir-birini tushunishga, o‘zlarini shu guruhga qo‘shilgan bo‘lib his etishga va shu bilan birga, o‘zlarini erkin sezishga intilishlariga asoslangan edi. Odamning muayyan ijtimoiy umumiylikka qolshilishga bu istagini E.Meyo “sotsiabillik” hissi deb atadi. 1998 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 1930-yillarda amalga oshirilgan, nafaqat rasmiy, balki norasmiy munosabatlarga asoslangan jamoani shakllantirish jarayoni bo‘yicha tadqiqotlar kichik guruhlami empirik o‘rganish darajasida ularga qiziqishning keskin ortishiga va shu maqsad uchun tegishli usul va uslubiyatlar yaratilishiga yordam berdi. Ular orasida tez ommalashgan sotsiometriya alohida o‘rin egallardi. Sotsiometriya bir guruh odamlarning emotsional munosabatlarini va boshqa odamlarga ta’sirini o‘lchash usuli, deb hisoblanardi[1]. Elton Mayo tomonidan Hawthorne tajribasi 1927 yilda Garvard biznes maktabidan Elton Mayo va Frits Rotlisberger boshchiligidagi bir guruh tadqiqotchilar Chikagodagi Western Electric kompaniyasining Hawthorne Works kompaniyasida o‘qishga taklif qilindi. Tajriba 1932 yilgacha davom etdi. Hawthorne tajribasi shuni ko‘rsatdiki, xodimlarning unumdorligi faqat jismoniy mehnat sharoitlari va ularga to‘lanadigan pul ish haqi funktsiyasi emas. Xodimlarning unumdorligi ko‘p jihatdan xodimlarning ish holatidan qoniqishlariga bog‘liq. Mayoning fikri shundan iborat ediki, mantiqiy omillar samaradorlikni aniqlashda hissiy omillarga qaraganda ancha kam ahamiyatga ega. Bundan tashqari, xodimlarning xulq-atvoriga ta'sir qiluvchi barcha insoniy omillardan eng kuchlisi ishchining ijtimoiy guruhlardagi ishtirokidan kelib chiqadigan omillar edi. Shunday qilib, Mayo mehnatni tartibga solish ishlab