Ingliz tilida bilvosita nomlashda kognitiv jarayonlar

Аннотация

Ushbu maqolada ingliz tilida bilvosita nomlashning kognitiv jarayonlar bilan bog‘liqligi tahlil qilinadi. Bilvosita nomlash semantika, pragmatika va kognitiv lingvistika nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqilib, uning metafora, metonimiya va idiomalar orqali qanday ifodalanishi misollar yordamida tushuntiriladi. Shuningdek, Grice tamoyillari, Sperber va Wilsonning relevans nazariyasi, Lakoff va Johnsonning metafora nazariyalari asosida bilvosita nomlashning ijtimoiy-madaniy hamda bilish jarayonlariga ta’siri o‘rganiladi. Maqolada chet tilini o‘rganuvchilar uchun bilvosita nomlashni tushunishdagi murakkabliklar tahlil qilinib, pragmatik vasemantik jihatlarasosida yechimlar taklifetiladi. Kalit so‘zlar: bilvosita nomlash, metafora, metonimiya, pragmatika, semantika, madaniy kontekst,kognitiv lingvistika, relevans nazariyasi, idiomalar. Bilvosita nomlash inson tafakkuri va kognitiv jarayonlari bilan chambarchas bog'liq bo'lib, u axborotni qayta ishlash, tushunish va interpretatsiya qilish kabi murakkab jarayonlarni o'z ichiga oladi. Ingliz tilida bilvosita nomlash, ayniqsa, metafora, metonimiya, idiomalar va implicature (bilvosita ma'no) orqali amalga oshiriladi. Bu jarayonlarda kognitiv tilshunoslik, psixolingvistika va semantik tahlil muhim rol o'ynaydi. Metafora - bu bir narsaning boshqa narsaga o'xshatish orqali ifodalanishi. Metaforalar tilga obrazlilik va ta'sirchanlik beradi, lekin ayni paytda ularni tushunish uchun kognitiv jarayonlar talab etiladi. Masalan, " time is money" metaforasi vaqtning qimmatli resurs ekanligini anglatadi. Metonimiya - bu bir narsaning nomini boshqa narsaga ko'chirish, bu narsalar o'rtasida ma'lum bir aloqa mavjudligi sababli. Masalan, " I drank the whole glass" jumlasida "stakan" so'zi aslida ichimlikni anglatadi. Metonimiya ko'pincha tilshunoslikda va adabiyotda qo'llaniladi, lekin noto'g'ri ishlatilganda tushunmovchilikkaolib kelishimumkin. Idiomalar - bu ma'nosi so'zlarining literal ma'nosidan farq qiladigan barqaror birikmalar. Masalan, " after the rain comes the sun" idiomasi har qanday qiyinchilikdan keyin yaxshilik kelishini anglatadi. Idiomalarni tushunish uchun ularning madaniy va tarixiy kontekstini bilish kerak. Implicature (bilvosita ma'no) - bu gapda yoki matnda ifodalangan ma'noning to'g'ridan- to'g'ri aytilmagan, lekin kontekst va pragmatik qoidalar asosida tushuniladigan qismi. Masalan, " hot" degan gap sovuq ekanligini yoki issiqlikni his qilayotganini anglatishi mumkin. Implicatureni tushunish uchun nutq vaziyatini, nutq ishtirokchilarining bilim va niyatlarini hisobga olish kerak. Bilvosita nomlashning kognitiv jarayonlari murakkab va ko'p qirrali. Bu jarayonlar tilshunoslik, psixolingvistika va semantik tahlil kabi fanlar tomonidan o'rganiladi. Bilvosita nomlashni o'rganish tilning inson tafakkuri va kognitiv jarayonlari bilan qanday bog'liqligini tushunishga yordam beradi. J.P. Grice “Logic and Conversation” asarida [1] bilvosita muloqot va implicature tushunchalarini taqdim etgan. Uning Kooperatsiya tamoyili (Cooperative Principle) ga ko‘ra, samarali muloqot uchun to‘rtta asosiy qoida – samaradorlik, aniqlik, moslik va uslub muhim rol o‘ynaydi. Ushbu tamoyillar bilvosita nomlash jarayonining qanday shakllanishini tushuntirishda asosiy mezon hisoblanadi. Maqolada Grice nazariyasi bilvosita nomlashning pragmatik jihatlarini yoritishda qo‘llangan. [2] asarida insonlar muloqotda eng kam kognitiv xarajat bilan eng katta ma’lumot olishga intiladilar. Maqolada bu nazariya bilvosita nomlashningijtimoiy-madaniy vapsixolingvistikasoslariniochib berishda ishlatilgan. Samarkand State Institute of Foreign Languages 488 ILMIYVAPROFESSIONALTA’LIMJARAYONIDAMULOQOT,FANVAMADANIYATLAR INTEGRATSIYASI Lakoff va Johnson metaforalar inson tafakkurining asosiy kognitiv mexanizmlaridan biri ekanligini ta’kidlaydi. “Metaphors We Live By” [3] asarida ular metaforalarning lingvistik hodisa emas, balki inson ongi va mantiqiy fikrlash jarayonining ajralmas qismi ekanligini isbotlashgan. Ushbu manba maqolada bilvosita nomlashning metaforik jihatlarini tushuntirish uchun asos sifatida ishlatilgan. Sperber va Wilsonning yondashuvi muloqot jarayonidagi kognitiv jarayonlarni chuqurroq tushuntirishgayordam beradi [4-5]. Ingliztilidabilvositanomlashdaquyidagi kognitiv jarayonlar kuzatiladi: - Sxema nazariyasi (Schema Theory) tushunchasi, odamlarning oʻrganish va ma’lumotni qayta ishlash jarayonlarini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Bu nazariya shuni ta’kidlaydiki, odamlar yangi ma’lumotlarni oʻzlarining oldindan mavjud boʻlgan bilimlari va tajribalari asosida tushunadilar. Bu sxemalar, ya’ni odamning ongida shakllangan bilim tizimlari, yangi ma’lumotlarni qayta ishlashda yordam beradi [5]. Quyidagi misollarni keltirsak: «Break the ice» iborasi yangi muloqot yoki suhbatni boshlashni anglatadi. «Break the ice» (muzni sindirish) iborasi odamlar tomonidan metaforik tarzda ishlatiladi, chunki odamlar yangi muhitda yoki tanish boʻlmagan kishilar bilan suhbatni boshlashda «muz»ni sindirishni tasavvur q