O‘zbek tili va nutq madaniyatining jamiyatdagi o‘rni

Аннотация

Через эту статью я хочу осветить одну из самых актуальных тем сегодня – культуру речи в нашем обществе и внимание к родному языку. Я расскажу о значении узбекского языка, его статусе и роли в обществе, а также о необходимости дальнейшего развития и уваженияк нашему родномуязыку. Ключевые слова: язык, речь, общество, культура общения, нормы литературного языка,развитиеязыка,народ,интеграция. Til bu millatning ko‘zgusidir. Til ijtimoiy hodisa ekanligi eng qadimgi davrlardan beri ma’lum, u kishilar o‘rtasidagi oʻzaro aloqa ehtiyojiga ko‘ra yuzaga kelgan. Til orqali butun xalqning madaniyati, turmush tarzi va kelib chiqishi haqida ma’lumot bera oladi. Til insonlar o‘rtasida aloqa vositasi bo‘lib, insonlar uchun fikr almashinish uchun eng qulay usulidir. Bu orqali insonlar o‘zlarining shaxsiy fikr, xohish, istaklarini ifodalay olishadi. Yaqin yillarda barcha sohaga katta e’tibor berilyapti shu bilan birgalikda o‘zbek tilining rivojlanishiga bo‘lgan islohotlar ham bundan mustasno emas. Keyingi yillarda ona tilimizga bo‘lgan e’tibor yanada oshdi. Mustaqilligimizning ilk yillaridanoq o‘zbek tilini rivojlantirish va xalqaro miqyosda obro‘sini oshirish bo‘yicha say-harakatlar amalga oshirildi. Bunga yaqqol misol sifatida shuni aytishimiz mumkinki, Birinchi Prezidentimiz I. A. Karimov tashabbuslari bilan o‘zbek tilini - Davlat tilisifatidatan olinishiniaytishimizmumkin[1, 17]. Bizning ona tilimiz asrlar davomida shakllanib, sayqallanib keldi. Bu davr oralig‘ida juda ham ko‘plab o‘zgarishlardan o‘tishiga to‘g‘ri keldi. O‘zbek tlil haqida gapirishdan avval uning tarixini, qanday bosqichlardan o‘tganini ham aytib o‘tish foydadan xoli emas. Zero, Islom Karimov aytganlaridek, tarixsiz-kelajak yo'q. Arab bosqini va arab tili ta’sirida juda ko‘p so‘zlar o‘zgarib, tilimizda integratsiyalashuv yuzaga keldi. Bundan tashqari, savdo-sotiq aloqalari orqali tilimizga juda ham ko'p so'zlar kirib keldi. Chor Rossiya O'rta Osiyoni bosib olinishida bu yerdagi xalqlarga katta ta'sir ko'rsatdi. Xususan, O'zbekiston ham bundan mustasno emas edi. Sho'ro hukumatida bizning tilimizga, madaniyatimizga putur yetkazildi desak mubolag'a bo'lmaydi. O'sha paytda Davlat tili sifatida o'zbek tlil tan olingan edi, biroq rus tilining kirib kelishi natijasida davlat organlari, maktab, litsey, kollej,institutlarda rus tili fani majburiy o'qitila boshlandi va hujjatlar ham rus tilida yuritildi. Rus tilining ta'siri xalqimiz orasida ortib bordi. Bunga nisbatan jadidchilarimiz o'zbek tilini ulug'lab asarlar yaratishdi. Afsuski, Sho'ro davrida ularning aksariyati qatag'on qilindi. Keyinchalik mustaqillik qabul qilinib o'zbek tiliga Davlat tili maqomi berildi. Ming afsuslar bo'lsinki, rus tilidan kirib kelgan so'zlar hali hamon nutqlarida ishlatilinib kelinmoqda. Hatto ba'zilar o'zbek bo‘laturib bu so'zlarning o'zbek tilidagi muqobilini bilishmaydi. Masalan Samarkand State Institute of Foreign Languages 470 ILMIYVAPROFESSIONALTA’LIMJARAYONIDAMULOQOT,FANVAMADANIYATLAR INTEGRATSIYASI ma'lumotnoma so'zining o'rniga ko'pincha "справка" so'zi ishlatiladi. Mana shunday davrni ifodalashda Tohir Malik "Shaytanat" romanida ham ko'rishimiz mumkin: “To’satdan yangrab, magnitofondan taralayotgan musiqa tovushini bosib kеtgan bu ovozdan to’rttovlari ham cho’chib tushishdi. Monika barmog’ida qistiriqliq sigarеtni shoshib kuldonga tashladi-da: - Oy, papul kеldi, - dеb o’rnidan turdi. Bunaqa baqirishlarga ko’nikib kеtgan kuyov ham erinib, qo’zg’aldi. Monika tеz-tеz yurib kеlib darg’azab otasini quchoqladi. Kеsakpolvon jahli chiqqanini yana bir karra ta'kid etmoqmaqsadida qizini odatdagiday o’pib, erkalamadi. - Papul bugun vnе nastroеniyada, - dеdi Monika arazlab. - Papanglar charchaganlar, -Kеsakpolvonning xotini shunday dеb unga yaqinlashdi: - ha, adasi, tinchlikmi? Kеsakpolvon xotiniga o’qrayib harab, xonasi tomon yurdi. -hay, adajonisi, bir minutga to’xtang, u nas novosti. Lеningradda parikmaxеrlarning mеjdunarodniy vistavkasi bo’layotgan ekan. - Vistavka emas, konkurs, - dеb izoh bеrdi sartarosh. - Nu da, konkurs. E shu konkursga Gogik borishi kеrak. - Borsa ana katta ko’cha, qo’lidan ushlab turganim yo’q, - dеdi Kеsakpolvon ming’irlab. - Kak eto “katta ko’cha”? Bu prostoy konkurs emas, mеjdunarodniy axir. Gogik pobеditеl bo’lishi kеrak. Monika ham borishi kеrak Lеningradga. -ha, qizing ham sartarosh bo’lib qoldimi? - Nu zachеm, adajonisi, Gogik Monikaning sochini prichyoska qiladi” [2, 38]. Birgina mazkur parcha orqali yozuvchi o'sha paytdaona tilimizqay ahvolda ekanligini ko'rsatib bergan. Bugungi kundao'zbek tilinivanutq madaniyatini rivojlantirish maqsadida turlixil darsliklar va qo'llanmalardan foydalanish yo'lga qo'yilgan. Masalan oliy ta'lim muassasalariga "Nutq madaniyati ", "O'zbek tlil ", " Davlat tilida ish yuritish " fanlarining kiritilishi tilimizning jamiyatdagirolini yanada orttirishga xizmat qiladi[3, 26]. Olimlarning tadqiqotlariga ko'ra, dunyo bo'yicha 7 000 dan ortiq til mavjud, ammo shundan YUNESKO ma'lumotlariga ko'ra 200 ga yaqin tillar Davlat tili