Инглиз ва Ўзбек тиллари йўналма ҳаракат феъллари типологияси

Аннотация

Ушбу мақола инглиз ва ўзбек тилларидаги чегараланган (йўналишли) ҳаракат феълларининг аспектуал семантикасини қиёсий таҳлил қилишга бағишланган. Муаллифлар таҳлилда инглиз тилидаги to come, to leave, to reach каби феъллар билан ўзбек тилидаги келмоқ, кетмоқ, етмоқ каби феълларнинг семантик хусусиятларини солиштириш орқали аспектуалликнинг шаклланishi ва контекстуал боғлиқлигини ўрганади. Аспектуал маъноларнинг юзага келиши замон шакллари, кўмакчи феъллар, локатив предлоглар ва равишлар орқали намоён бўлиши, шунингдек, иккала тилдаги феълларнинг чегараланганлик, терминативлик ва итеративлик каби семантик белгиларини таҳлил қилишга эътибор қаратилган. Тадқиқотда А.В.Бондарко, Д.М.Насилов, С.И.Жолобовларнинг ишларига таянган ҳолда, тиллараро солиштириш усуллари ва функционал-семантик майдонлар назарияси қўлланилган. Мақолада инглиз ва ўзбек тилларининг акционал ва аспектуал тузилмаларининг ўзаро муносабатлари, шу жумладан чегараланган ҳаракат феълларининг семантикаси, уларнинг грамматик ва контекстуал ифодаланишимуҳокама қилинади. Калит сўзлар: қиёсий таҳлил, йўналишли ҳаракат феъллари, аспектуал семантика, инглиз ва ўзбек тиллари, грамматик категориялар, семантик майдонлар, феъл тузилмаси, аспектшаклланиши,Бондарко,Насилов,Жолобов. Қиёсий текширишда, қиёс учун асос қилиб олинган материал ҳам аҳамиятлидир (Қиличев, 1990; 68). Словян тилларидаги тус категориясидан андоза олиб, қиёсланаётган тилга асос қилиш етарли самара бермаслигини А.В.Бондарко ҳам айтиб, бу борадаги тадқиқотлар функционал-семантик майдонда олиб борилишини таъкидлаб, шундай ёзади: «функционал- семантик категорияни типологик тадқиқотларда қўлланиши мумкин. Шундай қилиб, аспектуаллик тушунчаси, тус грамматик категориясининг априор констатациясига қараганда ёки словян тилларидаги феълнинг тус категориясига ўхшаш (Бондарко, 1971: 12-13), баъзан асосланмаган бошқа турдаги ўхшаш фактларни келтириш, жумладан ҳаракат тарзи, ёки феъллфарнинг акционал хусусиятини белгилаш ва таснифлаш тус категориясига нисбатан тиллар аро чоғиштиришга ишонарли асос бўла олишимумкин. Юқорида кўриб чиқилганидек, инглиз тилидаги номаълум йўналиш ҳаракат феълларига to come, to start off, to leave, to dash off, to rush, to advance, to set off, to reach, to get, to enter, tovisit, to return, to cross, to arrive, to depart, to pass,to climb ва бқ. феълларини киритиш мумкин. Ўзбек тилида эса бу турдаги ҳаракат феъллари қайтмоқ, келмоқ, кетмоқ, тушмоқ, отланмоқ, чиқмоқ, кирмоқ, ўтмоқ, жўнамоқ, етмоқ феъллари ва йўл олмоқ, йўлга тушмоқ қўшма феъллари ташкил қилади. Иккала тилда келтирилган феълларнинг чегараланган (бош, якуний, якуний нуқтага интилган) семантикаси мавжуд. Жумладан инглиз тилидаги to start off, to leave, to dash off, to advance, to set off, to depart феъллари ва ўзбек тилидаги кетмоқ, жўнамоқ, йўл олмоқ, йўлга тушмоқ феълларида ҳаракатнинг бошланиш маъносини ифодалайдиган чегараланганлик семантикаси мавжуд бўлса, ҳаракатнинг якуний тугалланиш нуқтаси ёки якуний нуқтага интилганлик семалари инглиз тилидаги to come, to reach, to get, to enter, to visit, to return феъллари ва ўзбек тилида келмоқ, қайтмоқ, кирмоқ, бормоқ, етмоқ, феъллари билан ифодаланиши мумкин. Инглиз тилида ҳам ўзбек тилида ҳам чегараланган йўналма ҳаракат феълларининг аспектуал маънолари замон шакллари билан боғлиқ. Инглиз тилидаги аниқ йўналма ҳаракат феъллари ўтган ноаниқ ва перфект шаклларида натижавийликни ифодаласа, Samarkand State Institute of Foreign Languages 211 ILMIYVAPROFESSIONALTA’LIMJARAYONIDAMULOQOT,FANVAMADANIYATLAR INTEGRATSIYASI давомли замон шаклида якуний нуқтага интилган давомли аспектуал семантикани ифодаланиши мумкин. Ўзбек тилида ҳам яқин ўтган замонида чегараланган йўналма ҳаракат феъллари тугалланган семантикани билдириб келади. Узоқ ўтган замон шаклида натижавийликни билдиради. Инглиз тилида йўналма ҳаракат феълларининг аспектуал маъноларининг ҳосил бўлиши контекст конкретизаторлари бўлган предлог, равиш ва ўрин-пайт ҳолларига боғлиқ бўлса, ўзбек тилида кўмакчи феълларга ва равишларнинг таъсири катта. Инглиз тилидаги маълум йўналма юриш-ҳаракат феълларининг семантикасини таҳлил қилган С.И.Жолобов «ориентир йўналишидаги силжиш», «ориентирдан бирор йўналишда силжиш», «ориентирдан нарига силжиш» локатив семалар билан ўзаро муносабатда (Жолобов, 1984; 9) бўлиши ҳақида ёзади. Бу локатив семалар йўналиш кўрсатгичи бўлиши билан бир вақтда феълларда аспект хусусиятларини ҳосил қилишига ҳам ёрдам беради. Локатив семалар in, into, out, up предлоглари билан келган чегараланган ҳаракат феълларига тугалланганлик маъносини беради. Чегараланган ҳаракат феъллари along предлогли ўрин-жойни кўрсатувчи отли бирикмалар субъект ҳаракати тарзини билдирувчи равишлар билан келганда давомийлик ва тугалланганлик комбинациясини ҳосил қилади. Итератив аспектуал семантика ҳол вазифасидаги миқдор кўрсатгичлари ва seldom, often, usually, ва б.қ равишлар ёрдамида ифодаланади. Ўзбек тилида эса чегараланган ҳаракат феъллар қол, ол, ет, кел, кет, бор кўмакчилари билан ўтган замон шаклида тугалланганликни