O‘ZBEKISTONDA SOVET HOKIMIYATINING MODDIY-MADANIY YODGORLIKLARGA BO‘LGAN MUNOSABATI (1917–1990 YY.)

Аннотация

This article examines the attitude towards material and cultural monuments in Uzbekistan during the Soviet period (1917–1990) based on historical sources. The article describes the destruction of monuments, and, if appropriate, the restoration processes of some of them. It also discusses how the Soviet ideology, with its unique approach, assessed monuments and the impact of this policy on today's cultural heritage. Keywords: Soviet times, material and cultural memory, restoration, history of Uzbekistan, cultural heritage Аннотация: В статье на основе исторических источников рассматривается отношение к материальным и культурным памятникам в Узбекистане в советский период (1917–1990 гг.). В статье описывается разрушение памятников, а также процессы реставрации некоторых из них, если это было необходимо. В статье также обсуждается, как советская идеология с ее уникальным подходом оценивала памятники, и влияние этой политики на сегодняшнее культурное наследие. Ключевые слова: советское время, культурное наследие, реставрация, история Узбекистана, культурное наследие 217 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 4 Kirish 1917-y i lda R o ssiyada boshlangan inqilob natijasida paydo bo'lgan Sovet boshqaruvi tezda Marka ziy Osiyoga, jumladan O'zbekiston hududiga keldi. Yangi si yosiy sistema o'z g'oyalarini hayotning har so hasiga, jumlada n moddiy madaniyatga ham joriy etishni boshladi. Bu paytda diniy, mill iy va tarixiy yodg orliklar yangi hukum at fikricha or tiqcha, qaytuvchi meros sifatida ko'rildi: ayniqsa masjidl ar, madrasalar va ma qbaralar kabi joylar kommunistik fikr ga qarshi ob'ektlar deb hisoblana boshlangan va ularning ko'pchiligi buzildi yoki boshqa ishlard a – omborxona beklash maktab hatto turar joy uchun qayta foydalanish uc hun ishlatilga n . Bundan tashqari, Sovet Ittifoqini ng turl i davr larida (ayniqsa, 1950–1980 yilla rida) madaniyatga bo‘lgan muno sabatda nisbiy yumshashlar ham ko‘rildi. Ilm iy q ayta tiklash ishla rining boshl anishi, ba’zi tarixiy obidal ar ni muzeyga o‘t kazish , ularning san 'at va arxit ektura nuqtai nazaridan qayta ba holanish jarayoni ham bor edi. Lekin bu jarayonlar ko‘pin cha s iyosat ostida bo'lgan, “so vet xalqla ri do'stligi” g'oy asi a trofida o 'tkaz ilga n. Ushbu maqola aniq 1917–1990 yillar oralig'ida O'zbekis tonning sove t hokimiyati tomonidan moddiy- madaniy yodgorliklarga nisbatan olib borilgan siyosatni o'rganish ga bag'ishlangan. O'rganish jarayonida Toshkent, Samarqand, Buxoro va Xiva k abi shaharlar misol q ilib olinadi va yodgorliklarning yo'q qilinishi, o'zgartirilishi yoki saqla nish uchun harakatlar ilmiy asosda ko'rsa tiladi. Maqolaning ahamiyati shundaki, bugungi O'zbekistonda madaniyat siyosati va merosga bo'lgan qarashni yaxsh i tushunish uchun bu tarixiy d av rni o'rganish kerak. Natijalar Sovet davrida O‘zbekistondagi moddiy-madaniy yodgorliklarga bo‘lgan munosabat quyidagicha shakllandi: Yo‘q qilish siyosati (1917–1930 yillar) Sovet hokimiyatining dastlabki yillarida O‘zbekistonda moddiy-madaniy yodgorliklarga nisbatan keskin va qat’iy yo‘q qilish siyosati olib borildi. Kommunistik mafkura nuqtayi nazaridan diniy va milliy meros Sovet davlatining ilg‘or taraqqiyotiga xalaqit beruvchi, “reaktsion” kuch sifatida talqin qilindi. Natijada, yuzlab masjidlar, madrasalar, maqbaralar va boshqa tarixiy obidalar buzib tashlandi yoki boshqa maqsadlarda foydalanildi. Masalan, Toshkent shahridagi qadimiy Ko‘kcha masjidi Sovet hokimiyati tomonidan faoliyatdan to‘xtatilib, omborxonaga aylantirildi. Bunday holat ko‘plab boshqa masjidlar bilan ham sodir bo‘ldi. Shuningdek, Hazrati Imom majmuasining 218 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 4 ayrim qismlari ham uzoq yillar yopiq holda saqlanib, ularga sovet mafkurasi doirasida “dindorlik merosi” sifatida salbiy munosabatda bo‘lindi. Buxoro va Xiva shaharlarida esa yo‘q qilish siyosati yanada keskinroq bo‘lib, eski shahar arxitekturasining butunlay o‘ziga xos qismi yo‘q qilindi. Xususan, Buxoroda “eski dunyoning timsoli” sifatida ko‘rilgan ayrim madrasalar va minoralar buzildi, ularning o‘rniga yangi kommunal binolar qurildi. Xivada esa Ark saroyi atrofidagi tarixiy inshootlarning bir qismi “rekonstruksiya” bahonasida butkul yo‘q qilindi yoki yangilangan, biroq asl tarixiy ko‘rinishidan yiroq shaklda qayta qurildi. Bu davrda olib borilgan siyosat faqat diniy emas, balki mahalliy arxitektura va san’at an’analarini ham inkor etishga yo‘naltirilgan edi. Shu sababli, moddiy-madaniy merosning katta qismi o‘zligini yo‘qotdi yoki umuman yo‘q bo‘lib ketdi. Bu yo‘qotishlar bugungi kunda O‘zbekiston tarixiy xotirasiga o‘chmas iz qoldirgan. Moslashtirish davri (1930–1950 yillar) 1930–1950 yillar oralig‘i Sovet hokimiyatining moddiy-madani