O‘zbek tilidagi iboralarning semantik xususiyatlari

Аннотация

Ushbu maqolada o‘zbek iboralarining tarkibiy va kognitiv jihatlari, ma’noga ko‘ra tasnifi, madaniy o‘ziga xoslikni ifodalashdagi o‘rni tahlil qilinib, ularning semantik xususiyatlari o‘rganiladi. Shuningdek, idioma tarjimasi va tillararo qiyoslash, xususan, ingliz va boshqa turkiy tillar bilan bog‘liq holda qo‘shimcha tadqiqotlar olib borish zarurligi ta’kidlanadi ingliz va o‘zbek tillaridagi iboralar semantik jihatdan misollar yordamida taqqoslanadi.. Kalit so‘zlar: idioma, semantik xususiyat, dunyoqarash, madaniy farqlar, metafora, ekvivalentlik. Idiomalar har qanday tilning ajralmas qismi boʻlib, madaniy qadriyatlar, tarixiy tajribalar va oʻziga xos til tamoyillarini o‘zida mujassam etadi. Idiomalar majoziy xarakterga ega boʻlgani uchun til oʻrganuvchilar va tarjimonlar ularni tushunishda yoki tarjima qilishda qiynalishlari mumkin, chunki ularning maʼnosini koʻpincha alohida soʻzlardan ajratib boʻlmaydi. Idiomalarni o‘rganish til hamjamiyatining kognitiv va madaniy asoslari haqida tushuncha beradi, odamlarning dunyoni qanday qabul qilishiniva mavhum g‘oyalarni tushunishiniaks ettiradi. O‘zbek iboralari o‘zbek xalqining tili va madaniy merosida chuqur ildiz otgan. Ular ko‘pincha ma’joziy ma’noda qo‘llangani sababli, ularni tushunishda ham, tarjimada ham semantik qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. O‘zbek frazeologiyasi ko‘p asrlik til taraqqiyoti davomida shakllangan idiomalarni o‘zida jamlagan boy va xilma-xil sohadir. Ko‘pgina o‘zbek iboralari tarixiy voqealar, xalq og‘zaki ijodi va an’analardan kelib chiqqan. Kundalik nutqda idiomalarning qo‘llanilishi ona tilida so‘zlashuvchilarning lingvistik ijodkorligini ko‘rsatadi va ularning dunyoqarashini aks ettiradi. O‘zbek tilshunosligida Sh.Rahmatullayev va M.Mirzaev kabi tilshunoslar o‘zbek frazeologiyasini keng tadqiq qilib, idiomatik iboralarning semantik boyligini yoritib berdilar.Iboralarning quyidagi semantik xususiyatlarga ega: 1. Metafora va simvolizm. Metafora idiomalarning birlamchi xususiyati bo‘lib, ularga murakkab ma’nolarni obrazlilik orqali yetkazish imkonini beradi. Koʻpgina oʻzbek iboralari tabiat, inson xatti-harakati va madaniy anʼanalardan olingan qiyosiy va ramziy elementlarga tayanadi. Idiomalarda metaforadan foydalanish tilni yanada jonli va ifodali qiladi, so‘zlovchilarga mavhum tushunchalarni yanada samaraliroq yetkazish imkonini beradi. Masalan, “Tili uzun” iborasi “ko‘p gapiradigan yoki boshqalarni hurmat qilmaydigan odam” degan ma’noni bildiradi, bunda haddan tashqari ko‘p gapirish nomaqbul ekanligi “til” orqali ifodalanmoqda. Idiomalarning metaforik tabiati kontseptual metafora nazariyasi bilan chambarchas bog‘liq bo'lib, u odamlar mavhum g‘oyalarni yanada aniqroq tajribalar orqali tushunishlarini ko‘rsatadi. Koʻpgina oʻzbek iboralarida hayvon, oʻsimlik, osmon jismlari kabi tabiatdan kelib chiqqan timsollar inson xususiyatlarini ifodalashda qoʻllanadi. Masalan, “bo‘ridek och” iborasi “juda ham och bo‘lmoq” ma’nosida qo‘llaniladi. Idiomalarning ramziy mohiyatini tushunish madaniy va tarixiy kontekstlarni bilishni talab qiladi, chunki ba’zi belgilar tillar va madaniyatlarda turli xilma’nolarga ega bo‘lishi mumkin. 2. Semantik shaffoflik (tushunarlilik). O‘zbek iboralari shaffoflik darajasiga ko‘ra semantik shaffof iboralar (1) va shaffof bo‘lmagan iboralarga bo‘linadi. Semantik shaffof iboralarda so‘zlar o‘z ma’nosiga yaqinroq bo‘ladi. Masalan, “qo‘lidan kelmoq” iborasi “biror narsagaqodir bo‘lmoq” ma’nosini bildiradi vaushbu iborani tushunish qiyin emas. Samarkand State Institute of Foreign Languages 153 ILMIYVAPROFESSIONALTA’LIMJARAYONIDAMULOQOT,FANVAMADANIYATLAR INTEGRATSIYASI Shaffof bo‘lmagan iboralar tarkibidagi so‘zlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’nosini yo‘qotadi va bu ularni talqin qilishni qiyinlashtiradi. Masalan, “yog‘ tushsa yalagudek” iborasi “juda ham toza” degan ma’noda qo‘llaniladiva ushbu iborani tushunishbiroz qiyin bo‘ladi. 3. Ma’nodagi ekvivalentlik va xilma-xillik. O‘zbek tilidagi idiomalarning semantik xususiyatlari ularning boshqa tillardagi ekvivalentlariga ham bog‘liq. Ba’zi idiomalarning ingliz tilida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalentlari bo‘lsa, boshqa iboralarni ingliz tilida uchratib bo‘lmaydi. Masalan, o‘zbek tilidagi “ko‘zdan g‘oyib bo‘lmoq” iborasi ingliz tilidagi “out of sight, out of mind” iborasiga teng bo‘lsa, “otning kallasidek” iborasining ingliz tilidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalenti mavjud emas. Idiomalardagi ekvivalentlik tillardagi ma’no, obrazlilik va tuzilishning mos kelishiga qarab to‘liq ekvivalentlik, qisman ekvivalentlik va ekvivalent bo‘lmagan iboralarga bo‘linadi. Ba’zi idiomalar o‘z ma’nosini saqlab qolgan holda so‘zma-so‘z tarjima qilinishi mumkin, boshqalarini tushunishuchun esaekvivalent sifatidaboshqaiboradan foydalaniladi. Oʻzbek iboralarining semantik boyligi ularning metaforik tuzilishi, tushunarlilik darajalarining xilma-xilligi va chuqur madaniy assotsiatsiyalarda aks etadi. Ularning ma’nosini anglash nafaqat lingvistik bilimlarni, balki o‘zbekmadaniy an’analarini ham bilishni tal