Zamonaviy ingliz va o‘zbek hikoyalari misolida frazeologik birliklarning leksik va lingvokulturologik tahlili

Аннотация

Ushbu tezisda zamonaviy ingliz va o‘zbek hikoyalarida uchraydigan frazeologik birliklarning leksik va lingvokulturologik xususiyatlari tahlil qilingan. Frazeologizmlar har bir xalqning madaniyati, mentaliteti va dunyoqarashini aks ettiruvchi muhim til birliklari hisoblanadi. Izlanish davomida ingliz va o‘zbek hikoyalaridan frazeologik birliklar ajratib olinib, ularning semantik tuzilishi, milliy o‘ziga xosligi va qo‘llanilish xususiyatlari qiyosiy tahlil qilindi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, ingliz tilida frazeologizmlar ko‘pincha zamonaviy metaforalar asosida shakllangan bo‘lsa, o‘zbek tilida ular xalq maqollari va tarixiy an’analar bilan bog‘liq. Shuningdek, ayrim frazeologik birliklarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish qiyinligi va kontekstual moslashtirish zarurligi aniqlandi. Izlanish natijalari tilshunoslik, tarjima nazariyasi hamda madaniyatshunoslik yo‘nalishida muhim ahamiyat kasb etadi. Kelajakda frazeologik birliklarning tarjima strategiyalari hamda badiiy matnlarda ularning qo‘llanilishi bo‘yicha chuqurroq izlanishlar olib borish tavsiya etiladi. Kalitso‘zlar: frazeologik birliklar, leksik tahlil, lingvokulturologiya, zamonaviy hikoyalar, tarjimamuammolari. Til jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biri bo‘lib, u insonlar o‘rtasidagi kommunikatsiyani ta’minlash bilan birga, xalqning madaniyati, tarixi va mentalitetini ham aks ettiradi. Har qanday tilo‘ziga xosiboralar, metaforalarva frazeologik birliklar bilan boyib boradi. Frazeologik birliklar o‘zining barqarorligi, semantik yaxlitligi va ko‘chma ma’nosi bilan ajralib turadi. Ular xalqning turmush tarzi, qadriyatlari va an’analarini ifodalovchi asosiy lingvokulturologik unsurlardan biri hisoblanadi. Shu sababli, frazeologik birliklarni o‘rganish nafaqat tilshunoslik, balki madaniyatshunoslik nuqtayi nazaridan ham dolzarb masalalardan biridir. Ushbu tezisda zamonaviy ingliz va o‘zbek hikoyalarida uchraydigan frazeologik birliklarning leksik va lingvokulturologik tahlili olib boriladi. Zamonaviy adabiyotda frazeologik birliklarning roli ortib borayotgani kuzatilmoqda. Frazeologizmlar nafaqat nutqni ifodali va ta’sirchan qiladi, balki muallifning estetik maqsadlarini ifodalashda ham muhim o‘rin tutadi. Ingliz va o‘zbek hikoyalarida bunday birliklar har xil shakllarda namoyon bo‘ladi. Masalan, ingliz tilidagi zamonaviy hikoyalarda metaforik va idiomatik frazeologizmlar ko‘proq uchrasa, o‘zbekhikoyalarida esa xalq maqollari, iboralar vaan’anaviy ta’birlar keng qo‘llaniladi[1]. Frazeologik birliklar ko‘pchilik tillarda semantik mustahkamlikka ega bo‘lib, ularning to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilinishi doimo ham imkoni bo‘lmaydi. Shu sababli, bunday birliklarning lingvokulturologik tahlili muhim ahamiyatga ega. Masalan, ingliz tilidagi "Break the ice" (Muzni sindirish) iborasi o‘zbek tilida ham mavjud bo‘lib, aynan shunday ma’noda qo‘llanadi. Ammo, "To bite the bullet" (Og‘ir sharoitga chidash) iborasi esa o‘zbek tilida to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilinmaydi, balki u "Ichiga yutib qo‘yish" iborasi bilan almashtirilishi mumkin. Frazeologik birliklarning milliy xususiyatlari ularning paydo bo‘lish tarixiga bog‘liq. Masalan, o‘zbek tilida hayvonlarga oid frazeologizmlar ko‘p uchraydi, chunki o‘zbek xalqi ko‘p asrlar davomida chorvachilik bilan shug‘ullangan. "Otning kallasiday gap" yoki "Eshak mindi, baxt topdi" kabi iboralar shunday tarixiy omillarning mahsulidir. Ingliz tilida esa dengizchilik va sanoat inqilobi bilan bog‘liq frazeologizmlar keng uchraydi, masalan, "To sail through something" (Qiyinchiliklarni yengib o‘tish)yoki "Toget theballrolling" (Biror ishniboshlash). Zamonaviy adabiyotda frazeologik birliklarmatnning emotsional ta’sirini oshirish va obraz yaratish uchun keng qo‘llaniladi. Ingliz hikoyalarida frazeologizmlar ko‘proq xarakterlarning ichkidunyosini tasvirlash vaularning hissiyotlarini ochibberish uchun ishlatiladi[2-4]. Samarkand State Institute of Foreign Languages 121 ILMIYVAPROFESSIONALTA’LIMJARAYONIDAMULOQOT,FANVAMADANIYATLAR INTEGRATSIYASI Masalan, Raymond Carverning "Cathedral" hikoyasida quyidagi frazeologik iboralar uchraydi: "Hefinallysaw thelight."(Uoxir-oqibat haqiqatni tushundi.) Bu ibora metaforik ma’noda qo‘llanib, qahramonning ichki kechinmalari va ma’naviy o‘sishiniifodalaydi. O‘zbek adabiyotida esa frazeologizmlar ko‘proq milliy kolorit va tarixiy-madaniy kontekstniaks ettirish uchun ishlatiladi. O‘tkirHoshimovning "Qizilolma" hikoyasidashunday iboralar uchraydi: "Ona bolasiniqo‘riqlaganburgutdek nazoratqilar edi." Bu yerda ona obrazi xalqona frazeologik birlik orqali tasvirlangan bo‘lib, u bolaga bo‘lgan cheksizmehr vahimoyani ifodalaydi. Frazeologizmlarning qo‘llanilishi hikoya matnining uslubiy va semantik qatlamlarini boyitadi. Zamonaviy ingliz va o‘zbek hikoyalarida bunday birliklar personajlarning xarakterini ochish, muhitni tasvirlash va o‘quvchini hikoyaning emotsional kechinmalariga yaqinlashtirish vazifasinibajaradi [5]. Frazeologik birliklarni tarjima qilishda bir qator muammolar yuzaga keladi. Bund