Tinglab tushunish mashg‘ulotlarida talaffuz va intonatsiyaning ahamiyati

Аннотация

Mazkur maqolada tinglab tushunish mashg‘ulotlarida talaffuz va intonatsiyaning ahamiyati tahlil qilinadi. Talaffuz va intonatsiya nafaqat tinglash qobiliyatini rivojlantirishda, balki o‘z fikrlarni aniq va to‘g‘ri ifodalashda ham muhim o‘rin tutadi. Maqolada ushbu elementlarni rivojlantirish usullari, ularning o‘zaro bog‘liqligi hamda til o‘qitishda qo‘llanilishi batafsil ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, maqolada O‘zbekistonlik olimlarning ishlari va xorijiy tadqiqotlar natijalari asosida tinglab tushunish ko‘nikmalarini samarali rivojlantirish uchunmetodik tavsiyalar keltirilgan. Kalit so‘zlar: Tinglab tushunish, talaffuz, intonatsiya, chet til o‘qitish, muloqot, metodika, tilo‘rganish. Zamonaviy jamiyatda til o‘rganish jarayoni har qachongidan ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Til faqatgina muloqot vositasi emas, balki madaniyatni o‘rganish, fikr almashish va turli sohalarda muvaffaqiyatga erishishning asosi hamdir (Richards, 2008). Bu jarayonda tinglab tushunish, ya'ni boshqa kishilar tomonidan aytilgan xabarlarni anglash va tahlil qilish qobiliyati markaziy o‘rin tutadi. Biroq, bu mahoratni mukammallashtirishda talaffuz va intonatsiya kabi omillaryetakchi ahamiyatga ega. Talaffuz va intonatsiya nutqni aniq va to‘g‘ri tushunishda hamda o‘z fikrlarni ifodalashda asosiy omillar hisoblanadi. Tinglovchi talaffuzni noto‘g‘ri tushunsa yoki intonatsiyaga e'tibor bermasa, bu nutqning to‘liq anglanmasligiga olib kelishi mumkin [Celce-Murcia et al., 2010]. Aynan shuning uchun tinglab tushunish mashg‘ulotlarida ushbu elementlarga alohida urg‘u berish lozim. Bugungi globallashgan dunyoda til o‘rganish har qachongidan ham zarur bo‘lib qoldi. Til shunchaki muloqot vositasi emas; u madaniyatni tushunish, g’oyalarni o‘zgartirish va turli sohalarda muvaffaqiyatga erishish uchun ko'prik bo'lib xizmat qiladi [Richards, 2008]. To‘rtta asosiy til qobiliyatlari orasida - tinglash, gapirish, o'qish va yozish -tinglash muhim rol o‘ynaydi, chunki u tushunish va samarali muloqotni osonlashtiradi. Biroq, tinglash mahoratini egallash uchuntalaffuz vaintonatsiya kabi ma'lum lingvistik elementlarga urg'u berish kerak. Aniq va to‘g’ri muloqotni ta'minlashda talaffuz va intonatsiya asosiy hisoblanadi. Noto‘g’ri talaffuz yoki intonatsiyani e’tiborsiz qoldirish noto‘g’ri tushunishga olib keladi, muloqot samaradorligini pasaytiradi. Bu, ayniqsa, til sinflarida yaqqol namoyon bo‘ladi, bu erda talabalar ushbu muhim jihatlarga etarlicha ta’sir qilmasa, og’zaki xabarlarni tushunishda qiynalishi mumkin. Shunday qilib, o'quvchilarning tushunish va kommunikativ malakasini oshirish uchun tinglash faoliyatida talaffuz va intonatsiyaga alohida e’tibor berilishi kerak [Celce-Murcia va boshqalar, 2010]. Ushbu maqola tinglab tushunish faoliyatida talaffuz va intonatsiyaning ahamiyatini o'rganadi. U ushbu elementlarni ishlab chiqishning amaliy usullarini muhokama qiladi, ularning o‘zaro bog’liqligini ta’kidlaydi va yaxlit til o‘rganish tajribasini yaratishdagi rolini ta’kidlaydi. Tinglash vazifalariga talaffuz va intonatsiyani tushunish va integratsiyalash orqali til o‘rganuvchilar real hayotdagi muloqot stsenariylarida ko‘proq ravonlik va ishonchga erishishlari mumkin. Talaffuz til o‘rganishda asosiy poydevorlardan biri hisoblanadi, chunki u nutqni to‘g’ri tushunish va samarali muloqotni ta'minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Talaffuz tilning tovush tizimidan to‘g’ri foydalanishni, so‘zlarning to‘g’ri aytilishini va urg’ularning joylashishini o‘z ichiga oladi. Agar talaffuz noto‘g’ri bo‘lsa, bu nafaqat tinglash jarayonida tushunmovchiliklarga olib keladi, balki nutqni o‘z ifodasi ham noaniq bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Misol uchun, ingliz Samarkand State Institute of Foreign Languages 381 ILMIYVAPROFESSIONALTA’LIMJARAYONIDAMULOQOT,FANVAMADANIYATLAR INTEGRATSIYASI tilida “desert” va “dessert” kabi so‘zlar urg’uning turlicha qo‘llanilishi sababli butunlay boshqa ma’nolarni anglatadi. Shuning uchun talaffuzga to‘g’ri yondashuv til o‘rganish jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi. Talaffuzning amaliy ahamiyati quyidagilarda namoyon bo‘ladi: birinchidan nutqni tushunishni yaxshilashda talaffuzni o‘rgatish orqali o‘quvchilar boshqa kishilarning gapirgan nutqinianiqroq tushunishga erishadi. Buayniqsa xorijiymadaniy muloqotlardamuhimdir. ikkinchidan, o‘z nutqini samarali yetkazishda yaxshi talaffuz o‘quvchining o‘z fikrlarini aniq varavon ifodalashiga yordam beradi. Uchinchidan, tilga nisbatan ishonch hosil qilishda talaffuzni yaxshilash bilan o‘quvchilar o‘zlariga nisbatan ko‘proq ishonch hosil qilishadi, bu esa muloqotdagi faol ishtirokni oshiradi va to‘rtinchidan madaniy ko‘nikmalarni rivojlantirish jarayonida har bir til o‘ziga xos tovush tizimi va talaffuz qoidalariga ega. Bu madaniy elementlarni tushunish tilni o‘zlashtirishni yanada boyitadi. Talaffuzni rivojlantirish usullari: Audio yozuvlar bilan ishlash orqali ona tilida gapiruvchi kishilarning ovoz yozuvlarini tinglash va ularni takrorlash o‘quvchilar uchun samarali usullardan biridir. Bu jarayonda tala