DUNYODA ZAYTUN (OLEA EUROPAEA L.) YETISHTIRILISHI, ATROF MUHIT VA INSONGA FOYDASI

Аннотация

Zaytun daraxti (lotincha: Olea europaea) - zaytundoshlar oilasiga mansub, boʻyi 4 - 12 metrga boradigan, doim yashil subtropik daraxt. Yetishtiradigan asosiy mamlakatlar Yaqin Sharq va Oʻrta dengiz mamlakatlari — Ispaniya (2 mln. ga dan ortiq), Italiya (1,5 mln. ga), Gretsiya (500 ming ga) va Portugaliyadir. Ozarbayjon, Gruziya, Qrim, Turkmaniston, Rossiyaning Krasnodar oʻlkasida ham zaytunzorlar bor. Kalit so‘zlar. Zaytun(Olea europaea L.), yetishtirish, zaytun moyi, to‘yinmagan yog‘ kislotalar, yog‘ochlari, zaytun mevasi. Dunyodagi eng qadimgi madaniy o‘simliklardan biri sifatida ma’lum bo'lgan zaytun (Olea europaea L.) Oleaacea oilasiga, Olea jinsiga kiradi. O‘rta yer dengizi havzasida muqaddas sanalgan va Anadolu (Hatay Mardin-Qahramanmarash) nomi bilan mashhur bo‘lgan zaytun (Olea europaea L.) bu gen markazidan dunyoga tarqalib, O‘rta yer dengizi madaniyatining ramziga aylandi. Zaytun yetishtirish birinchi odamlardan boshlangani qabul qilingan va “Zaytun barcha daraxtlarning birinchisidir” deyilgan. Bundan tashqari, zaytun birinchi yetishtirilgan meva turlaridan biri bo‘lib, geologik va arxeologik topilmalar zaytun miloddan avvalgi 3000 yilga to'g'ri kelishini ko‘rsatadi. U miloddan avvalgi 6000 yildan beri insonning ovqatlanishi va sog‘lig‘ida muhim o‘rin tutadigan qishloq xo‘jaligi mahsuloti sifatida ishlatilgan. Zaytun yetishtirish iqtisodiy jihatdan mintaqada 30-45 shimoliy va janubiy kengliklar oralig'ida amalga oshiriladi. Dunyoning 38 ta mamlakatida, shimoliy yarim sharda 30 ta va janubiy yarimsharda 8 ta mamlakatda taxminan 10 million gektar maydonda 1 milliardga yaqin zaytun daraxti bor. Zaytun o‘simligi, ayniqsa, O‘rta yer dengizi iqlim zonasi hukmron bo'lgan hududlarda (yoz quruq va issiq, qishi yumshoq va yomg‘irli) keng tarqalgan. Iste’molchi talablariga muvofiq, jahon zaytun ishlab chiqarish 2022-yilda 22,775,407 tonnaga etdi, bu 2017-yilda 20,875,520 tonnaga ko'tarildi va bu ishlab chiqarishning 97 foizi O'rta er dengizi havzasida joylashgan mamlakatlar tomonidan amalga oshiriladi. Dunyo zaytun ishlab chiqarishining taxminan 2 million tonnasi istemol zaytunlari uchun qayta ishlanadi va qolgan qismi yog' ishlab chiqarish uchun ajratiladi va o'rtacha 3 million tonna zaytun moyi beradi. Bu ishlab chiqarishda o'z so'zini bildirgan davlatlar orasida Ispaniya 6 million 549 ming 499 tonna ishlab chiqarish bilan birinchi o'rinda, 2 million 720 ming 488 tonna bilan 116 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTEM International scientific-online conference Gretsiya va 2 million 576 ming 891 tonna bilan Italiya ikkinchi, Turkiya esa 2 million 100 ming tonna ishlab chiqarish bilan 4-o'rinda. Dunyodagi ba'zi mamlakatlarda zaytun yetishtirish miqdori (tonna) (FAO, 2022). Mamlakatlar 2017 2018 2019 2020 2021 2022 Ispaniya 3.849.300 3.849.300 3.849.300 3.849.300 3.849.300 3.849.300 Gretsiya 2.764.017 2.764.017 2.764.017 2.764.017 2.764.017 2.764.017 Italiya 3.017.537 2.940.545 1.963.676 2.732.894 2.092.175 2.576.891 Turkiya 1.820.000 1.676.000 1.768.000 1.700.000 1.730.000 2.100.000 Marokash 1.315.794 1.181.676 1.573.206 1.144.238 1.416.107 1.039.117 Misr 563.070 541.790 565.669 698.927 694.309 927.595 Tunis 963.000 1.100.000 376.000 1.700.000 700.000 896.807 Jami: 17.683.520 22.025.129 16.208.881 19.340.999 19.267.493 20.875.407 Iqlim talablari nuqtai nazaridan, zaytun ko‘p yog‘ingarchilik, issiq va quruq yoz, qisqa bahor va uzoq kuz bilan yumshoq qishga muhtoj. Zaytun daraxti 40 ºC dan -7 ºC gacha bo'lgan haroratga bardosh bera olsa ham, yillik harorat 15-25 ºC bo'lgan joylarda yaxshi o'sadi va rivojlanadi. Yiliga oʻrtacha 200-800 mm yogʻin tushadigan joylarda oʻsadigan zaytun daraxtining rivojlanishi bu yogʻingarchilikning yil davomida taqsimlanishiga bogʻliq. Zaytunni quruq sharoitda etishtirish uchun yil davomida 400-800 mm yog'ingarchilik yaxshi taqsimlanishi kerak. Aks holda, sug‘orish yozgi davrlarda amalga oshirilishi kerak. Zaytun o‘simlik yorug'likni yaxshi ko‘rganligi sababli, zaytun bog‘i o‘rnatiladigan joylar 600 metrdan yuqori bo‘lmasligi kerak. Zaytun yetishtirishdan olinadigan ikkita asosiy mahsulotdan biri nonushtaning ajralmas mahsuloti bo'lgan dasturxon zaytun, ikkinchisi esa zaytun moyidir. O‘rta er dengizi parhezining asosiy elementi bo‘lgan zaytun moyi faqat jismoniy usullar yordamida olinadigan, o’ziga xos ta’mi va xushbo’yligi bilan tabiiy holatda iste’mol qilinadigan, qayta ishlashni talab qilmaydigan yagona o‘simlik moyidir. Qayta ishlash jarayonida olinmaslik uning tarkibida mavjud bo‘lgan va sog‘liq uchun foydali bo‘lgan ko'plab birikmalarning yog‘da qolishiga yo‘l qo‘ymaydi va uning noyob ta’mi va tuzilishini yaratadigan birikmalarning yo‘qolishining oldini oladi. Zaytun mevasi tarkibidagi mono to‘yinmagan yog‘ kislotalari bilan bir qatorda yurak-qon tomir sog‘ligi uchun yaxshi bo‘lgan va saraton kasalligiga qarshi ijobiy ta’sir ko'rsatadigan antioksidant moddalar ham zaytun moyi iste’molining katta o‘sishiga sabab bo‘ldi. 117 SCIENCE AND INNOVATION IN THE EDUCATION SYSTE