MATONAT TUSHUNCHASINING O'ZBEK XALQ AFSONA VA ERTAKLARIDA AKS ETISHI

Аннотация

This article analyzes the expression of the concept of perseverance in Uzbek folk oral creativity, in particular in myths and fairy tales. In the process of research, a system of plots and motives, images and artistic means associated with perseverance, which are found in samples of folk oral creativity, are studied. The results reveal the place of the concept of perseverance in the Uzbek national mentality and its modern interpretations. Keywords: perseverance, Uzbek folk tales, myth, folk oral creativity, national values, tools of artistic image O'zbek xalq og'zaki ijodi asrlar davomida shakllangan, avloddan-avlodga o'tib kelayotgan bebaho ma'naviy xazina hisoblanadi. Unda xalqning dunyoqarashi, urf-odatlari, qadriyatlari va axloqiy tamoyillari chuqur aks etgan. Ana shunday muhim ma'naviy-axloqiy tushunchalardan biri matonatdir [1]. Matonat - insonning hayotiy qiyinchiliklar va turli sinovlar oldida o'zini 27 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference yo'qotmasdan, belgilangan maqsad sari dadil intilishi, bardoshli va chidam bilan harakat qilishini anglatuvchi olijanob fazilat hisoblanadi [2]. Zamonaviy globallashuv sharoitida milliy qadriyatlarni asrab-avaylash, yoshlar ongiga singdirish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Matonat tushunchasi bugungi kunda ham o'z dolzarbligini yo'qotmagan, aksincha, tezkor o'zgarishlar davrida yanada muhimroq ahamiyat kasb etmoqda. Zero, matonatli bo'lish nafaqat shaxsiy muvaffaqiyat, balki jamiyat taraqqiyoti uchun ham muhim omil hisoblanadi. Maqolaning asosiy maqsadi o'zbek xalq ertaklari va afsonalarida matonat tushunchasining qay tarzda aks etganini aniqlash va tahlil qilishdan iborat. Bu orqali milliy qadriyatlarimizning naqadar teran va serqirra ekanligini, zamonaviy tarbiya jarayonida ulardan unumli foydalanish mumkinligini ko'rsatib berish ko'zda tutilgan. Shuningdek, tadqiqot natijalaridan yoshlar tarbiyasida, milliy qadriyatlarni targ'ib qilishda foydalanish mumkin. Metodologiya va adabiyotlar tahlili Mazkur tadqiqot metodologiyasi kompleks yondashuvga asoslangan bo'lib, tarixiy-qiyosiy tahlil, germenevtik tahlil, struktural-semantik tahlil, tipologik tahlil kabi ilmiy-tadqiqot usullaridan foydalanildi. K.Imomovning "O'zbek xalq prozasi" [1] asarida xalq og'zaki ijodining janr xususiyatlari va badiiy-estetik tamoyillari atroflicha yoritilgan. Muallif matonat tushunchasining xalq prozasida tutgan o'rniga alohida e'tibor qaratgan. O.Madayevning "O'zbek xalq og'zaki ijodi" [2] monografiyasida o'zbek folklorining nazariy asoslari tahlil qilingan. Unda qahramon xarakterini shakllantirishda matonatning roli ochib berilgan. M.Afzalovning "O'zbek xalq ertaklari haqida" [3] asari ertaklardagi obrazlar tizimi va syujet qurilishini o'rganishda muhim manba vazifasini o'tadi. Muallif matonatli qahramonlar tipologiyasini yaratgan. B.Sarimsoqovning "O'zbek adabiyotida saj'" [4] tadqiqoti xalq og'zaki ijodining badiiy xususiyatlarini o'rganishda katta ahamiyatga ega. Unda matonatni ifodalovchi badiiy vositalar tahlil qilingan. O.Madayevning "Xalq og'zaki poetik ijodi" [5] asarida folklor asarlarining poetik xususiyatlari va g'oyaviy-badiiy jihatlari tadqiq etilgan. V.Y.Proppning "Ertakning morfologiyasi" [6] asari ertaklarning struktural tahlili uchun metodologik asos vazifasini o'tadi. A.B.Lordning "The Singer of Tales" [7] tadqiqoti og'zaki ijod namunalarining yaratilishi va tarqalish qonuniyatlarini o'rganishda muhim manba bo'lib xizmat qildi. M.Jo'rayevning "O'zbek xalq ertaklari poetikasi" [8] asari ertaklardagi badiiy-tasviriy vositalarni o'rganishda qo'l keldi. Y.Saidovning "O'zbek xalq 28 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference og'zaki ijodi tarixi" [9] monografiyasi folklor janrlarining tarixiy taraqqiyotini o'rganishda muhim ahamiyat kasb etdi. Natijalar va muhokama O'zbek xalq ertaklari va afsonalarida matonat tushunchasining ifodalanishi ko'p qirrali va chuqur mazmunga ega. Olib borilgan tadqiqot natijalariga ko'ra, matonat tushunchasining quyidagi asosiy jihatlari aniqlandi: Qahramonlarning sinovlardan o'tish motivi matonat tushunchasining eng yorqin ifodalanish shakli hisoblanadi. Xalq ertaklarida bu sinovlar odatda uch bosqichli tizim asosida quriladi [8]. Birinchi bosqich - jismoniy sinovlar, ikkinchi bosqich - aqliy sinovlar, uchinchi bosqich - ma'naviy-ruhiy sinovlar. Masalan, "Malikai Husnobod" ertagida qahramon yetti yil davomida turli qiyinchiliklarni yengib o'tadi. "Alpomish" dostonida qahramon Barchinning shartlarini bajarish uchun ulkan matonat ko'rsatadi. Matonat tushunchasi ko'pincha ramziy obrazlar orqali ifodalanadi. Tosh - bardosh va sabr-toqat ramzi, tog' - mustahkamlik va matonat timsoli, temir - qat'iyat va bukimaslik ramzi sifatida talqin etiladi [10]. Bu ramzlar syujet rivojida muhim rol o'ynaydi va qahramonning ichki dunyosini ochib berishga xizmat qiladi. Ma'naviy yuksalish jarayonida matonatning o'rni alohida ahamiyatga ega. Xalq og'zaki ijodida matonat shunchaki jismoni