EKSTREMAL VAZIYATLARDA SHAXS PSIXOLOGIK HIMOYA MEXANIZMLARINI SHAKLLANTIRISHNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK MODELINING PSIXOLOGIK AHAMIYATI

Аннотация

В статье специально рассматривается разработка социально- психологической модели формирования механизма психологической защиты личности в экстремальных ситуациях, описание и значимость ее компонентов в соответствии с уровнями активности. Ключевые слова: Регрессия, психотерапия, неконгруэнтный, конструктивный, конгруэнтный, деструктивный, истероидно-регрессивный, психоастенически- рационализационный, стереотипный, спонтанный, эмпирический, теоретический, компонентный, рефлекторный, когнитивный, регрессия, диагностический, проекция, рационализация, семантический, копинг, стресс, рефлексивный, компенсация, гиперкомпенсация, дезадаптивный, спонтанный. Annotation: The article specifically discusses the development of a socio-psychological model of the formation of a person's psychological defense mechanism in extreme situations and the description and significance of its components in accordance with the levels of activity. Key words: Regression, psychotherapy, inconsistency, constructive, compliance, destructive, hysteroid-regression, psychoasthenic-rationalization, stereotype, spontaneous, empirical, theoretical, component, reflector, cognitive, regression, diagnostic, projective, rationalization, semantic, coping, stress, reflexive, compensation, hypercompensation, false, spontaneous. O‘zaro munosabatlarda insondagi faol pozitsiyani ongdan siqib chiqaradigan mexanizm – regressiyaga amal qilish holatini, ya’ni, psixologik himoyaning halokatli qo‘llanilishini bartaraf etadigan chora psixoterapiya usulidan oqilona foydalanishdir. Gumanistik psixologiyada himoya inkongruent xulq-atvor usuli sifatida ko‘rib chiqiladi va konstruktiv himoyani shakllantirish kongruensiyaga erishish metodlari orqali amalga oshirilishi ko‘zda tutiladi. G.V. Grachev manipulyativ ta’sir sharoitida shaxsning psixologik o‘zini-o‘zi himoya qilish jarayonida quyidagi bosqichlarni taklif etadi: - manipulyativ ta’sir fakti va uning yo‘nalishini o‘z vaqtida aniqlash; 41 - ehtimoliy maqsad va ta’sir oqibatlari prognozini belgilash (xulq-atvorning o‘zgarishi, qarashlar, munosabatlar); - manipulyativ ta’sir vaziyatida o‘z xatti-harakatlariga yetarli darajada javob berish reaksiyasini shakllantirish. Yuqoridagilar bo‘lajak psixologlarning konstruktiv psixologik himoyasini shakllantirish modelini yaratish imkonini beradi. Modelni yaratishning metodologik asosi ko‘p darajali yondashuv nazariyasini tashkil etadi. Har bir rivojlanish moddiy va g‘oyaviy obyektlarning istiqbolga yo‘naltirilgan o‘zgarishidir. Rivojlanish jarayonining miqdoriy bahosini aniqlash ma’lum darajada yangi sifat holatiga o‘tadi. Yangilik darajasini aniqlash mezonlari quyidagilardir: turli murakkablikdagi sinflarga mansub elementlar, har bir darajadagi qonunlarning o‘ziga xosligi, quyi darajadagi qonunlar va tizimlarga bo‘ysunadigan yuqori darajadagi qonunlar va tizimlar; har bir keyingi darajadagi tizimlarning oldingi asosiy tuzilmalardan kelib chiqishi. Darajadan darajaga o‘tish mexanizmi: strukturaning murakkabligi, elementlar va strukturaning bir vaqtda takomillashtirilishi. Namuna tarkibida yuqorida aniqlangan xususiyatlar kiradi. Tarkibiy qismlarga tizimlashtirilgan bilim va ko‘nikmalar kiradi. Tabiatan model ideal va tavsifiy-ramziydir. Vazifalarni modellashtirish bo‘yicha aniqlovchi, aniqlik darajasi uchun esa ishonchli taqribiy qism hisoblanadi. Asl nusxaning xususiyatlarini abstraktlashtirish jihatidan u nisbatan to‘liqdir. Ushbu modelning darajalarini belgilashning metodologik asosi nazariy bilimlardir. Ilmiy bilishning ikki asosiy fundamental shakli, yoki ilmiy bilishning tarkibiy qismlari va darajalari: empirik (kuzatish va eksperiment ma’lumotlarga suyangan holda) va nazariy jihatdan obyektiv voqelikni uning zaruriy bog‘lanishlari va munosabatlarini atroflicha bilishga qaratilgan. Bu ikkala tur ilmiy bilishning to‘liq strukturasida o‘zaro bog‘liqdir. Empirik natijalar nazariy bilim uchun yangi vazifalarni belgilaydi, va nazariy bilim esa empirik natijalarni aynanlashtiradi va yo‘naltiradi. Empirik natijalar o‘zining rivojlanishida kuzatish stixiyali fazasidan toki yangi berilgan tajriba fazasigacha ko‘tariladi. Ushbu metodologik pozitsiyalar konstruktiv psixologik himoyani shakllantirishning tavsiya etilgan modelida uning uchta darajasini aniqlashga imkon berdi: stixiyali, empirik va nazariy: Stixiyali daraja shaxsni psixologik himoya qilish tizimining o‘z-o‘zidan ishlashi bilan ifodalanadi. Empirik daraja shaxsning o‘z xatti-harakatlari ustidan refleksiv o‘z-o‘zini nazorat qilishi, namoyon bo‘lgan shaxsiy xususiyatlarni anglashi bilan xarakterlanadi. Nazariy daraja shaxsiy xususiyatlardan xabardorlikni hisobga olgan holda psixologik himoya tizimi faoliyatini, shuningdek, psixologik himoya tizimi va uning mumkin bo‘lgan ko‘rinishlari haqidagi bilim va ko‘nikmalar tizimini ifodalaydi. Modelning har bir darajasidagi tarkibiy qismlarni o‘rganish mumkin: Hissiy komponent hissiyotlardan kelib chiqadigan psixologik himoya mexanizmlari bilan ifodalanadi, qiyin hayot sharoit