ПОРТЛАШДАН КЕЙИН КЎЗДАН КЕЧИРИШ ИШТИРОКЧИЛАРИ ВА УЛАР ТОМОНИДАН АМАЛГА ОШИРИЛАДИГАН ҲАРАКАТЛАРНИНГ МУҲИМ ЖИҲАТЛАРИ

Аннотация

Ушбу илмий мақолада портлашдан кейин кўздан кечириш иштирокчилари ва улар томонидан амалга ошириладиган ҳаракатларнинг криминалистик ва процессуал жиҳатлари ёритилган. Шунингдек, портлаш жойини кўздан кечириш иштирокчиларининг ҳуқуқлари, мажбуриятлари ва вазифаларига доир масалалар баён этилган. Калит сўзлар: портлаш жойи, портлаш ҳодисаси, техник воситалар кўздан кечириш, терговчи, суриштирувчи, суд, матахассис, холис, эксперт. УЧАСТНИКИ ОСМОТРА ПОСЛЕ ВЗРЫВА И ВАЖНЫЕ АСПЕКТЫ СОВЕРШАЕМЫХ ИМИ ДЕЙСТВИЙ Абулхайров Рустамхон Ибодуллаевич Преподователь кафедры “Криминалистика и судебная экспертиза” Ташкентского Государственного юридического университета E-mail: r.abulxayrov@tsul.uz АННОТАЦИЯ: В данной научной статье описываются участники осмотра после взрыва, криминалистические и процессуальные аспекты совершаемых ими действий. Также описаны вопросы, связанные с правами, обязанностями и ответственностью участников осмотра места взрыва. Ключевые слова: место взрыва, взрывной инцидент, проверка технических средств, следователь, дознаватель, суд, эксперт, беспристрастный, эксперт. PARTİCİPANTS İN THE POST-EXPLOSİON İNSPECTİON AND İMPORTANT ASPECTS OF THEİR ACTİONS Abulkhayrov Rustamkhon Ibodullaevich Lecturer at the Department of Criminalistics and Forensic Science of Tashkent State University of Law E-mail: r.abulxayrov@tsul.uz ANNOTATION: This research article describes the participants in the post-explosion inspection and the forensic and procedural aspects of their actions. Issues related to the rights, duties and responsibilities of participants in the inspection of the explosion site are also described. Keywords: explosion site, explosive incident, inspection of technical equipment, investigator, inquiry officer, court, expert, impartial, expert. Кириш Мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш, ушбу соҳани 127 юқори аниқликдаги таҳлил воситалари билан жиҳозлаш орқали суриштирув, тергов ва одил судловни таъминлашга эътибор қаратилмоқда. Тергов муҳим соҳа ҳисобланиб, мамлакатда қонун устуворлиги таъминлаш, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини кафолатли ҳимоя қилишда, фуқароларнинг ишончини янада оширишда муҳим аҳамият касб этади. “Тергов ҳаракатлари” атамаси кенг маънода қўлланилганда дастлабки терговда ваколатли органлар ва мансабдор шахслар томонидан амалга ошириладиган жиноятларни тергов қилиш билан боғлиқ барча процессуал жиҳатлар тушинилади [1]. Портлаш жойини кўздан кечириш тезкор-тергов гуруҳининг ҳодиса жойига боришидан бошланиб, терговчи томонидан иштирокчиларини ҳар бирининг вазифаларни белшилаши ва уларнинг фаолиятини мувофиқлаштириши эса тергов ҳаракатларининг самарадорлигини оширади. Таҳлил Портлаш жойини кўздан кечиришда суриштирувчи, терговчи, тергов (суриштирув) бўлинмасининг раҳбари, суд, холислар ва бир қанча мутахассислар иштирок этишади. Ушбу иштирокчиларнинг барчаси кўпқиррали, мураккаб фаолиятни амалга оширадилар. Тергов ҳаракатлари ўтказиш чоғида процессуал фаолиятда ҳар бир иштирокчининг ўрни, унинг процессуал мақоми билан ўлчанади. Тергов ҳаракатларини ўтказиш чоғида иштирокчиларнинг ҳуқуқий мақоми, уларнинг исботлашдаги ўрни, терговчи томонидан далилий маълумотларни олиш процессида амалга оширадиган функцияси, тергов ҳаракатига жалб қилинишининг мажбурий ёки мажбурий эмаслиги билан белгиланади. Баъзи олимлар далиллар деганда жиноят ишини тўғри ҳал қилиш учун аҳамиятга молик бўлган, қонунда белгиланган манбалардан ва қонунда кўрсатилган усуллар билан олинган фактлар ва ҳолатлар тўғрисидаги ҳар қандай маълумотлар тушунилади [2]. Бошқа олимлар эса далилларни фактлар билан тенглаштириб, бу фактлар асосида жиноят содир этилганлиги ёки этилмаганлиги, жиноятни содир этишда у ёки бу шахснинг айбли ёки айбсизлиги ҳамда бу шахснинг жавобгарлик даражасига таъсир кўрсатувчи ишнинг бошқа ҳолатларини аниқлайди [3] деб ҳисоблайди. Адабиётларда фақат қонунда белгиланган тартибда мустаҳкамланган ахборотгина далил бўлиб ҳисобланиши мумкинлиги [4] тўғрисидаги нуқтани назар берилган. Ўзбекистон Республикаси ЖПКнинг 344-моддаси 2-қисмида дастлабки терговни прокурорлар ҳам олиб боришлари мумкин эканлиги белгиланган. Шунга кўра, исбот қилиш субъектлари терговчи, тергов қилишда қонуний асосларга кўра иштирок этадиган бошқа шахслар, яъни суриштирувчи, суриштирув органининг бошлиғи, терговчи, тергов бўлимининг бошлиғи, прокурорлар ҳисобланади. Ушбу шахслар тергов ҳаракатининг боришига раҳбарлик қиладилар ва ҳуқуқни қўллаш фаолиятини амалга оширадилар. Терговчи ва унинг вазифасини амалга оширувчи шахс тергов ҳаракатини ўтказиш тўғрисида қарор қабул қилади, бошқа иштирокчилар билан ҳуқуқий муносабатга киришади, уларнинг ҳуқуқларини ва мажбуриятларини амал қилишларини таъминлайди, иштирокчиларнинг ҳатти- ҳаракатларини тегишли мақсадга йўналтиради, тергов ҳаракатлари ўз вақтида, 128 қонуний ва самарали ўтказишнинг бутун масъулиятини ўз бўйнига олади. Тергов ҳаракатларининг қолган барча иштирокчилари ҳуқуқий мақомига кўражиноят процессида шахсий, вакиллик манфаатларига эга бўлган ва исботлаш субъекти сифатида