SELIAKIYA KASALLIGIGA CHALINGAN BEMORLARDA SUYAK TO‘QIMASI MINERAL ZICHLIGI VA UNING BUZILISHLARINI O‘RGANISH

Аннотация

Ushbu maqolada seliakiya kasalligi bilan og‘rigan bemorlarda suyak to‘qimasi mineral zichligining o‘zgarishi, buzilish darajasi va ularning asosiy sabablarini tahlil qilishga qaratilgan ilmiy ma’lumotlar bayon etiladi. Kasallik natijasida yuzaga keladigan ozuqa moddalarining so‘rilishidagi buzilishlar suyaklarning zaiflashuvi va osteoporoz xavfini oshiradi. Tadqiqot natijalari seliakiya bilan kasallangan bemorlarning suyak salomatligini kuzatish va samarali davolash choralarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: Seliakiya, suyak mineral zichligi, osteopeniya, osteoporoz, gluten intoleransiyasi, D vitamini, kalsiy yetishmovchiligi, parhez terapiyasi. Seliakiya – bu autoimmun kasallik bo‘lib, organizmda gluten oqsiliga nisbatan doimiy intoleransiya shakllanadi. Bu kasallik asosan ingichka ichak shilliq qavatining yallig‘lanishiga, villuslarning yo‘qolishiga va ozuqa moddalarining so‘rilishida muammolarga olib keladi. O‘z navbatida, bu holat organizmda kalsiy, D vitamini, magniy va boshqa muhim minerallarning yetishmovchiligiga sabab bo‘lib, suyak to‘qimasi strukturasi va funksiyasining buzilishiga olib keladi. Seliakiya kasalligiga chalingan bemorlar orasida suyak mineral zichligining pasayishi, osteopeniya va osteoporoz holatlari keng tarqalgan. Seliyakiya (gluten enteropatiyasi) kasalligiga chalingan bemorlarda suyak to‘qimasi mineral zichligini (bone mineral density – BMD) baholash juda muhim, chunki bu kasallik kaltsiy, D vitamini va boshqa oziq moddalar so‘rilishining buzilishi orqali osteopeniya va osteoporoz xavfini oshiradi. Seliakiyani tashxislash uning klinik ko‘rinishlari boshqa ko‘plab kasalliklar bilan o‘xshashligi tufayli qiyin. Tashxis qo‘yish uchun serologik diagnostika, endoskopiya va ingichka ichak shilliq qavatining biopsiyasi, shuningdek najasni tekshirish qo‘llaniladi. Bugungi kunda ushbu kasallikni tashxislashning yagona usuli mavjud emas. Tashxis qo‘yishda shifokor ichakning rivojlanish anomaliyalari, ichak infeksiyalari, antibiotiklarni uzoq vaqt qabul qilish va boshqa omillarda paydo bo‘ladigan seliakiya sindromi kabi o‘xshash alomatlar bilan namoyon bo‘ladigan boshqa holatlarni istisno qilishi kerak. Suyak to‘qimasi mineral zichligini aniqlash usullari: 1. DXA (Dual-energy X-ray Absorptiometry) – ikki energiyali rentgen so‘rilishi densitometriyasi Bu eng ishonchli va keng qo‘llaniladigan usul bo‘lib, suyak zichligini o‘lchaydi. Aniqlanish joylari: Odatda umurtqa (bel sohasidagi orqa umurtqalar) va son suyagi (femur) tekshiriladi. Afzalligi: Juda aniq, tez va og‘riqsiz usul. Natijasi: T-skala va Z-skala ko‘rsatkichlari orqali baholanadi. T-skala: kattalardagi normal qiymatlar bilan solishtiriladi. 34 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Z-skala: o‘sha yoshdagi va jinsi bir xil bo‘lgan odamlarga nisbatan solishtiriladi (bolalar va o‘smirlar uchun muhim). 2. Quantitative Computed Tomography (QCT) 3D ko‘rinishda suyak zichligini o‘lchaydi, ayniqsa orqa umurtqalar uchun. Rentgen nurlanishi yuqoriroq, lekin yanada chuqur tahlil beradi. 3. Ultrasound densitometriya (QUS – Quantitative Ultrasound) Odatda tovon suyagi (calcaneus)da o‘lchanadi. Arzonroq va nurlanishsiz, lekin DXA kabi aniq emas. Seliyakiya bilan kasallanganlarda nima uchun bu muhim? Oziq moddalarning so‘rilishining buzilishi: kaltsiy, D vitamini yetishmasligi. Surunkali yallig‘lanish: osteoklast faolligini oshiradi, bu esa suyak parchalanishini kuchaytiradi. Og‘ir hollarda: bolalarda o‘sishning sekinlashishi, kattalarda suyak sinish xavfi ortadi.1 Suyak zichligi testi suyak sog‘lig‘ini baholash va sinishlarga ko‘proq moyil bo‘lgan zaif suyaklar bilan tavsiflangan osteoporoz xavfini aniqlash uchun ishlatiladigan muhim diagnostika vositasidir. Ushbu test suyak mineral zichligi (BMD) bo‘yicha muhim tushunchalarni beradi, bu esa tibbiyot xodimlariga suyak kuchini oshirish va sinishlarning oldini olish uchun tegishli choralarni ko‘rishga yordam beradi. Suyak zichligi testi o‘ziga xos suyaklardagi kaltsiy va boshqa minerallar miqdorini o‘lchash uchun rentgen texnologiyasidan foydalanadi. Eng ko‘p baholanadigan joylarga umurtqa pog‘onasi, son va ba’zan bilak kiradi. Ushbu test natijalari suyak zichligini baholashga va sinish xavfini aniqlashga yordam beradi. Seliakiya kasalligiga chalingan bemorlarda suyak to‘qimasi mineral zichligini baholash, uning buzilish darajalarini aniqlash va bu buzilishlarning asosiy omillarini o‘rganish. Tadqiqot doirasida turli yoshdagi seliakiya tashxisi qo‘yilgan bemorlar tekshiruvdan o‘tkazildi. Ularning suyak to‘qimasi mineral zichligi DEXA (Dual Energy X-ray Absorptiometry) usuli yordamida o‘lchandi. Shuningdek, bemorlarning qonida kalsiy, fosfor, D vitamini darajasi va boshqa biokimyoviy ko‘rsatkichlar aniqlandi. So‘rovnoma asosida bemorlarning ovqatlanish odatlari, parhezga rioya qilish darajasi ham baholandi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, seliakiya bilan kasallangan bemorlarning katta qismida suyak mineral zichligining pasaygani kuzatildi.