TARJIMANING GRAMMATIK MUAMMOLAR

Аннотация

В данной статье рассматриваются грамматические проблемы и грамматические части в процессе перевода. В этой статье мы рассмотрим основные грамматические трудности перевода и их формы, опираясь на научные работы ряда ученых. В этой статье мы рассмотрим вопросы союзов, структурных несоответствий, синтаксических частей, роль переводчика и решения грамматических проблем в процессе перевода. Ключевые слова: Перевод, грамматика, синтаксис, времена глаголов, спряжение, проблемы перевода, машинный перевод, теория перевода, процесс перевода, лингвистика Annotatsiya: Ushbu maqola tarjima jaroyinida Grammatik muammolarni va Grammatik qismlarni o’z ichiga oladi. Bu maqolada tarjima qilishdagi asosiy grammatik qiyinchiliklarni va uning shakllarini bir qancha olimlarning ilmiy ishlariga tayangan holda ko’rib chiqamiz. Ushbu maqolada tarjima jarayonida kelishik qo'shimchalari, strukturalarning mos kelmasligi, sintaktik qismlar, tarjimonning roli va grammatik muammolarning yechimlarini ko’rib chiqamiz. Kalit so‘zlar: Tarjima, grammatika, sintaksis, fe’l zamonlari, kelishik, tarjimonlik muammolari, mashinaviy tarjima, tarjima nazariyasi, tarjima jarayoni, tilshunoslik. Tarjima jarayoni tilshunoslik va adabiyotshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u turli tillar o‘rtasida mazmun va uslubni to‘g‘ri yetkazish vazifasini bajaradi. Biroq, tarjimada ko‘plab grammatik muammolar yuzaga keladi. Ushbu maqolada tarjimaning grammatik jihatlari va ularga bog‘liq muammolar tahlil qilinadi. Tarjima inson tafakkurining mahsuli bo‘lib, u lingvistik va madaniy ko‘rsatkichlar bilan bog‘liq jarayondir. Tarjima jarayonida grammatik strukturalarni to‘g‘ri tushunish va qo‘llash muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, tarjima jarayoni faqatgina tilshunoslik bilan emas, balki madaniyat, tarix va ijtimoiy jihatlar bilan ham bog‘liqdir. 1. Grammatik strukturalarning mos kelmasligi. Har bir tilning o‘ziga xos grammatik tizimi mavjud. Ba’zi tillarda so‘z tartibi qat’iy belgilangan bo‘lsa, boshqalarda erkinroq bo‘lishi mumkin. Masalan, ingliz tilida "I saw a beautiful house" jumlasini o‘zbek tiliga tarjima qilganda "Men chiroyli uy ko‘rdim" deb berish mumkin. Lekin, boshqa tillarda so‘z tartibi o‘zgarganda ma’no buzilishi mumkin. Xitoy va 130 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo yapon tillari singari ba’zi tillarda so‘z tartibi sintaktik jihatdan juda qat’iy, bu esa tarjimada qiyinchilik tug‘diradi (Nida, 2001). Shu sababli, tarjimonlar til o‘ziga xosligini yaxshi tushunib, har bir tildagi sintaktik normalarga mos ravishda tarjima qilishlari lozim. Bundan tashqari, ba’zi tillarda ergash gaplarning tartibi ham farqlanadi, bu esa murakkab jumlalarni tarjima qilishda qo‘shimcha muammolarni keltirib chiqaradi. 2. Zamonaviylik va fe’l zamonlari muammosi. Turli tillarning fe’l zamonlari har doim bir-biriga to‘g‘ri kelavermaydi. Masalan, ingliz tilida "I have seen this movie" jumlasi perfect zamonda bo‘lsa, o‘zbek tilida uni "Men bu kinoni ko‘rganman" yoki "Men bu kinoni ko‘rdim" deb tarjima qilish mumkin. Har ikkisi ham to‘g‘ri bo‘lsa-da, nozik ma’no farqlari mavjud. Arab tilida esa perfect va imperfect zamonlarning o‘ziga xos ishlatilish qoidalari tarjimada qiyinchilik tug‘diradi (Hatim & Mason, 1997). Zamonaviy tarjimada esa bu muammolarni hal qilish uchun tarjimon kontekstga e’tibor berishi va tarjimaning tabiiyligini saqlashga harakat qilishi kerak. Ayniqsa, tarixiy matnlarni tarjima qilishda fe’l zamonlarining mosligi juda muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. 3. Kelishik va kelishik qo‘shimchalari muammosi. Ba’zi tillarda kelishik qo‘shimchalari mavjud bo‘lsa, ba’zi tillarda ular umuman qo‘llanilmaydi. Masalan, rus tilidagi "Я горжусь своим успехом" jumlasini o‘zbek tiliga "Men o‘z yutug‘im bilan faxrlanaman" deb tarjima qilamiz. Biroq, rus tilida kelishik aniq belgilangan bo‘lsa, o‘zbek tilida bu biroz erkinroq ishlatilishi mumkin. Turk tillarida kelishik tizimi juda murakkab bo‘lib, tarjima jarayonida noaniqliklar tug‘dirishi mumkin (Johanson & Csato, 1998). Tarjimon bu muammolarni hal qilish uchun ikki tilning grammatik xususiyatlarini yaxshi bilishi va mos keladigan ekvivalentlarni tanlashi zarur. Kelishik qo‘shimchalari ba’zan matnning urg‘usini o‘zgartirishi ham mumkin, bu esa tarjima jarayonida qo‘shimcha e’tibor talab qiladi. 4. Mazmunni to‘g‘ri yetkazish va sintaktik moslik. Sintaktik moslik har doim ham har xil tillarda bir xil bo‘lmaydi. Masalan, nemis yoki koreys tillarida fe’l odatda gap oxirida keladi, lekin o‘zbek tilida fe’l odatda gapning boshida yoki o‘rtasida joylashadi. Bu esa tarjima paytida sintaktik o‘zgarishlarni talab qiladi. Shuningdek, agglutinativ tillardan biri bo‘lgan yapon tili bilan sintetik tillar o‘rtasidagi sintaktik tafovutlar tarjimonlarga qiyinchilik tug‘diradi (Munday, 2008). Yana bir misol sifatida, fransuz va ispan tillarida fe’lning oldidagi yordamchi fe’llar tarjima jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun tarjima paytida sintaktik jihatlarni hisobga olish kerak.