TURKISTON O’LKASIDA YOSH BUXOROLIKLAR HARAKATI

Аннотация

Mazkur maqolada XVI asrning ikkinchi yarmida Buxoro xonligi bilan Rossiya o‘rtasidagi rasmiy tus ola boshlagan elchilik aloqalari tarixi mahalliy va rus manbalari asosida yoritib beriladi. Unda 1558-1559 yillarda Buxoroda bo‘lgan Antoniy Jenkinson elchiligi, 1563-1564 yillarda Buxoro va Xivadan Moskvaga borgan elchilarni kutib olish, va 1583 yilda Buxorodan Moskvaga elchi bo‘lib borib qaygan elchilik va boshqa aloqalar xususida ma’lumotlar beriladi. XVI asr mahalliy muallif, tarixchi Hofiz Tanish al-Buxoriyning Markaziy Osiyo va Xurosonning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotiga oid ma’lumotlarga boy bo‘lgan “Abdullanoma” (“Sharafnomayi shohiy”) asari va S.V.Jukovskiy, St.Russov, N.Veselovskiy kabi bir qator rus mualliflarining asarlarida Buxoro xonligi bilan Rossiya o‘rtasidagi elchilik aloqalari tahlil qilinadi. Kalit so’zlar: Yosh Buxoroliklar, Fevral inqilobi, Qizil Qalam, Chig’atoy gurungi, Jadidlar, Radikal,Qurultoy. BXSR hukumati jamiyatni demokratik tarzda yangilash uchun soliq tizimini isloh qildi. Amirlik davridagi turli soliq va o‘lponlar bekor qilindi. 1921 yil 26 noyabrda Butunbuxoro MIK “BXSRdagi davlat soliqlari to‘g‘risida qonun” qabul qilib, unga ko‘ra, 5 ta soliq turi – ushr (hosilning undan bir qismi), zakot (chorvaning qirqdan bir qismi), hunarmandchilik ustaxonalari uchun soliq, savdogarlardan bojxona solig‘i, turli hujjat va shartnomalar tuzilganda maxsus soliq olinadigan bo‘ldi.Rossiyadagi bolshevistik hukumat BXSR hukumatiga doimiy ravishda tazyiq o‘tkazib keldi. 1923 yil 3 iyunda Moskvadan kelgan bir guruh komissiya BXSR hukumati ishlaridan qoniqmayotganligi hamda “sotsialistik o‘zgarishlarni” jadallashtirish lozimligini ta’kidladilar. Buxoro hukumatida kommunistlarning ta’siri tobora kuchayib borib, hukumat tarkibi “tajribali sovet xodimlari” bilan to‘ldirib borildi. Natijada 1924 yil 18-20 sentyabrda bo‘lib o‘tgan Butunbuxoro xalq vakillarining V Qurultoyida BXSR Buxoro Sovet Sotsialistik Respublikasiga aylantirildi.BSSRning tuzilishi komunistlar tomonidan sun’iy tarzda amalga oshirilgan hodisa bo‘ldi. Oqibatda taraqqiyotning demokratik yo‘li inkor etilib, “sotsialistik yo‘nalish” tanlandi. 1924 yilnoyabrida BSSR tugatilib, uning hududlari O‘zSSRva TSSR tarkibiga kiritildi.Sovet Tarixshunosligi Sovet tarixshunosligi Jadidichilikni 1880-yillarda tatar burjuaziyasining millatchilik oqimi o’laroq ta’riflardi. Uning maqsadi Islom dinini milliy burjuaziya ehtiyojlariga moslash edi. O’rta Osiyodagi jadidchilik 1905 yildan so’ngra Pan- Turkizm harakatiga aylana boshlagan, Birinchi Jahon Urushi yillarida asir tushgan turk ofitserlari bu hududda Pan-Turkizm, Pan-Islamizm fikrlarining yoyilishiga kattahissa qo’shganlar. Turkistonlik jadidlar fevral inqilobidan so’ng o’zlarining burjua-millatchilik tashkilotiga asos solganlar (Yosh Buxoroliklar, Yosh Xivaliklar). Ular Qo’qon Muxtoriyatini e’lon qilishlariga qaramay, bolsheviklar tarafidan tarqatib yuborilgan. 829 May, 2025-Yil Buxoro va Xorazm jumhuriyatlarida ilk paytlarda muhim ahamiyatgaega bo’lgan jadidchilik faoliyatlari esa bolsheviklarning sayi harakatlari bilan bartaraf etilgan.Sovet tarixchiligi jadidchilik haqida, umuman olganda, mana shunday ta’rifbersa ham, vaqti-vaqti bilan farqli yondashuvlarda bo’lgan. Hali bolsheviklar kuchga kirmagan va yosh buxoroliklar bilan hamkorlikda bo’lgan paytlar jadidchilik taraqqiyparvar harakat sifatida baholanardi. Jadidchilik masalasida sovet qarashlarining o’zgarishi Buxoro jumhuriyatidagi milliy kadrlarning tozalanishidan so’ng boshlangan edi.Fayzulla Xo’ja ayni shu paytlar qalamga olgan asarlari uchun tanqidlarga ma’ruz qoldi. O’rta Osiyo kommunist universiteti kafedra mudiri P. Galuzoning “Turkestanskiy” taxallusi ostida yozgan maqolasida uni jadidchilikni ulug’lashda aybladi. Katta ehtimol bilan bu tanqid partiyaning buyrug’i bilan yozilgan edi. Bumaqola chiqqanidan keyin Fayzulla Xo’jay O’rta Osiyo byurosi va O’zbekiston Komunistik Partiyasining bir majlisiga chaqilirib, majlisda Fayzulla Xo’janing xatolari ko’rib chiqilgan edi. Bundan oltı yil o’tib, Fayzulla Xo’jani yangi tanqidlar nishoniga aylantirgan Turkiston gazetalari uni partiyaning chizgan chizig’idan chiqqanlarning boshida zikr etgatganlarini ko’rishimiz mumkin. O’rta Osiyo Byurosi Raisi Ya.K. BaumanToshkentdagi Partiya Kengashida Fayzula Xo’jani tanqid qilib nutq so’yladi.Jadidchi o’tmishi sababli qoralangan Fayzulla Xo’ja bu safar o’zini himoyalashga majbur qoldi. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak oqlanish jarayonida “Jadidchi” o’laroq tanilgan ziyolilarning bir qismi “Ma’rifatparvarlar” (Просветители) qatoriga qo’shildi. Bu ibora xalqqa ma’rifat ulashishni maqsad qiluvchi, ruslarga yaqin bo’lgan va mahalliy xalq orasida rus madaniyatining yoyilishiga hissa qoshgan “progressiv” ziyolilar ma’nosida ishlatilardi. Bu ziyolilar oqlangan paytda ularga nisbatan shu ibora qo’llanilgan holda “Jadidchi” yorlig’idan qutuldilar. Shunday qilib, Jadidchilik ideologiyasi rad etilib, Ma’rifatchilar safiga kiritilgan eski ziyolilarning