SOMONIYLAR DAVRIDAGI DEVONLAR VA BUGUNGI O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI VAZIRLIKLARINING TAQQOSIY TAHLILI

Аннотация

Mazkur maqolada IX–X asrlarda mavjud bo‘lgan Somoniylar davlatining boshqaruv tizimi, xususan, devonlar faoliyati tahlil qilinadi hamda ularning bugungi O‘zbekiston Respublikasining vazirliklari bilan funksional va tashkiliy jihatdan o‘xshashliklari va farqlari ko‘rsatib o‘tiladi. Tarixiy tajribaning zamonaviy davlat boshqaruviga ta’siri yoritiladi. Kalit so‘zlar: Somoniylar, devon, vazirlik, davlat boshqaruvi, tarixiy taqqoslash, islohot Aннотация. В статье анализируется административная система государства Саманидов, существовавшая в IX-X веках, в частности деятельность диванов, а также показаны их функциональные и организационные сходства и различия с министерствами Республики Узбекистан сегодня. Подчеркивается влияние исторического опыта на современное государственное управление. Ключевые слова: Саманиды, Диван, Министерство, Государственное управление, Историческое сравнение, Реформа. O‘zbekiston Respublikasining davlat boshqaruv tizimi ko‘p asrlik tarixiy ildizlarga ega. Xususan, IX–X asrlarda Movarounnahr hududida hukmronlik qilgan Somoniylar davlati rivojlangan ma’muriy tizimga ega bo‘lgan. Somoniylar davrida “devon” deb ataluvchi boshqaruv organlari faoliyat yuritgan bo‘lib, ularning ayrimlari bugungi zamonaviy vazirliklar funksiyalariga o‘xshash bo‘lgan. Ushbu maqolada tarixiy va zamonaviy boshqaruv organlarining strukturaviy va funksional tahlili amalga oshiriladi. Somoniylar davlatida boshqaruv ishlari markazlashgan holatda edi. Quyidagi asosiy devonlar faoliyat yuritgan: • Devoni insho – tashqi ishlar, diplomatiya va yozishmalar bilan shug‘ullangan. Bugungi Tashqi ishlar vazirligiga o‘xshash. • Devoni arz – harbiy ishlarga mas’ul bo‘lib, armiya bilan bog‘liq masalalarni hal qilgan. Bugungi Mudofaa vazirligiga o‘xshash. • Devoni mol – moliya, soliqlar, davlat g‘aznasi ishlarini olib borgan. 381 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 • Bu hozirgi Moliya vazirligi va Iqtisodiyot va moliyaviy tadqiqotlar vazirligining funksiyalarini eslatadi. • Devoni roqam – aholi va yer hisobini yuritgan, • Bugungi Statistika agentligi yoki Kadastr agentligiga yaqin. • Devoni sho‘noat – sud, adliya ishlariga mas’ul bo‘lgan. Bu esa Adliya vazirligi bilan funksional jihatdan bog‘liq. 2. Bugungi O‘zbekiston Respublikasi vazirliklari Bugungi O‘zbekistonda davlat boshqaruvi tizimi konstitutsiyaviy tartibda tashkil etilgan bo‘lib, har bir vazirlik alohida soha bo‘yicha vakolatli organ hisoblanadi. O'zbekiston Respublikasi hukumati davlat boshqaruvining asosiy organlaridan biri sifatida vazirliklar tizimiga ega. Vazirliklar, o'z navbatida, mamlakatning turli sohalarini boshqarish va rivojlantirish uchun mas'uliyatni o'z zimmasiga oladi. Ushbu maqolada O'zbekistondagi vazirliklar tuzilmasi va ularning funksiyalari haqida qisqacha ma'lumot beramiz. 1. Vazirliklar Tuzilmasi O'zbekiston Respublikasining hukumat tizimi quyidagi asosiy vazirliklardan iborat: • Iqtisodiyot va moliya vazirligi: Mamlakat iqtisodiy siyosatini ishlab chiqadi, moliyaviy resurslarni boshqaradi va iqtisodiy rivojlanishni ta'minlaydi. • Sog'liqni saqlash vazirligi: Sog'liqni saqlash sohasidagi siyosatni belgilaydi, tibbiy xizmatlar sifatini oshirish va aholi salomatligini himoya qilish bilan shug'ullanadi. • Ta'lim vazirligi: Ta'lim tizimini boshqaradi, ta'lim sifatini oshirish va yangi ta'lim dasturlarini joriy etish bilan shug'ullanadi. • Ichki ishlar vazirligi: Davlat xavfsizligini ta'minlaydi, jinoyatchilikka qarshi kurashadi va ichki tartibni saqlaydi. • Tashqi ishlar vazirligi: Mamlakatning tashqi siyosatini belgilaydi, xalqaro munosabatlarni rivojlantiradi va diplomatlarni boshqaradi. • Energetika vazirligi: Energiya resurslarini boshqaradi, energiya xavfsizligini ta'minlaydi va yangi energiya manbalarini izlaydi. • Qishloq va suv xo'jaligi vazirligi: Qishloq xo'jaligi rivojlanishini ta'minlaydi, suv resurslarini boshqaradi va agrotexnik tadbirlarni amalga oshiradi. 2. Vazirliklarning Funksiyalari Har bir vazirlik o'z sohasida muayyan funksiyalarni bajaradi: • Rejalashtirish: Mamlakatning strategik rivojlanish rejalari va dasturlarini ishlab chiqish. 382 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 • Nazorat: Boshqarilayotgan sohalarda qonunlar va normativ hujjatlarning bajarilishini nazorat qilish. • Tadqiqot: Soha bo'yicha ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish va yangi innovatsiyalarni joriy etish. • Hamkorlik: Boshqa davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni rivojlantirish. O'zbekistondagi vazirliklar tuzilmasi mamlakatning ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. Har bir vazirlik o'z sohasida barqarorlik va rivojlanishni ta'minlash uchun ko'plab vazifalarni bajaradi. Vazirliklar o'rtasidagi samarali hamkorlik va integratsiya esa mamlakatning umumiy rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. O'zbekistonning kelajakdagi muvaffaqiyati ko'p jihatdan ushbu vazirliklarning faoliyatiga bog'liqdir. Xulosa Somon