TIJORAT BANKLARI RESURSLARINI STRATEGIK BOSHQARISH: MUAMMOLAR VA YECHIMLAR

Аннотация

The article analyzes the theoretical foundations and practical aspects of strategic management of commercial banks' resources. The composition of resources, diversification, cost and methods of strategic risk management based on the activities of commercial banks of Uzbekistan are covered. Also, proposals are put forward based on the existing problems of the national banking system, international experience and reforms. Keywords: Commercial bank, resources, strategic management, diversification, asset- liability balance, bank capital, deposits, financial stability, risk management. СТРАТЕГИЧЕСКОЕ УПРАВЛЕНИЕ РЕСУРСАМИ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ Аннотация. В статье анализируются теоретические основы и практические аспекты стратегического управления ресурсами коммерческих банков. Рассматриваются состав, диверсификация, затраты и методы стратегического управления рисками коммерческих банков Узбекистана на основе их деятельности. Были также выдвинуты предложения, основанные на существующих проблемах национальной банковской системы, международном опыте и реформах. Ключевые слова: Коммерческий банк, ресурсы, стратегическое управление, диверсификация, баланс активов и пассивов, капитал банка, депозиты, финансовая устойчивость, управление рисками. 508 Aprel, 2025-Yil Bozor iqtisodiyoti sharoitida bank tizimi milliy iqtisodiyotning eng muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, uning barqaror rivojlanishi mamlakat moliyaviy xavfsizligi, sarmoyaviy muhitning jozibadorligi va iqtisodiy o‘sish ko‘rsatkichlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, tijorat banklari uchun resurslar bazasini shakllantirish va ularni strategik boshqarish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Strategik boshqaruv – bu faqatgina mavjud resurslardan oqilona foydalanish emas, balki bozor tendensiyalarini hisobga olgan holda uzoq muddatli rejalashtirish, risklarni minimallashtirish va barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan kompleks yondashuvdir. Tijorat banklarining resurslari bank faoliyatini yuritish, kredit berish, investitsiya loyihalarini moliyalashtirish, to‘lov tizimlarini rivojlantirish va boshqa bank xizmatlarini ko‘rsatish uchun asosiy manba hisoblanadi. Ushbu resurslar quyidagi asosiy tarkibiy qismlardan iborat: 1. Depozitlar (jismoniy va yuridik shaxslar omonatlari); 2. Banklararo qarzlar; 3. Moliyaviy institutlardan jalb etilgan kreditlar; 4. Bankning o‘z mablag‘lari (ustav fondi, jamg‘armalar); 5. Xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlik doirasidagi grant va kredit liniyalari. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2024-yil hisobotiga ko‘ra, mamlakat tijorat banklarining umumiy resurs bazasi 640,1 trln so‘mni tashkil etdi. Shundan 60% dan ortig‘i depozitlar, qolgan qismi esa boshqa kredit va sarmoya manbalari hisobiga shakllangan. Bu raqamlar banklar resurs bazasining hali ham katta qismini omonat mablag‘lari tashkil qilayotganini ko‘rsatadi. Xususan, “Ipoteka-bank”, “Agrobank” va “Xalq banki”ning resurs bazasida jismoniy shaxslar depozitlari yetakchi o‘rinda turadi. Resurslarni strategik boshqarishda banklar uchun birinchi navbatda diversifikatsiyalash muhim ahamiyat kasb etadi. Diversifikatsiya – bu turli manbalardan bir vaqtning o‘zida resurslar jalb qilish orqali risklarni kamaytirishdir. Bu borada “Asaka Bank” va “Kapitalbank” misol tariqasida keltirilishi mumkin: ular xalqaro moliyaviy institutlardan uzoq muddatli kredit liniyalarini jalb etgan holda resurslar diversifikatsiyasini yo‘lga qo‘ygan. Ikkinchi strategik omil – bu resurslar tannarxini pasaytirishdir. Resurslar qancha arzon bo‘lsa, bank tomonidan ajratilayotgan kreditlarning foiz stavkasi shuncha raqobatbardosh bo‘ladi. O‘zbekiston bank sektorida so‘nggi yillarda Markaziy bank asosiy stavkasining pasayishi (2024-yilda 14%) bilan banklar depozitlarga to‘layotgan foiz stavkalarini moslashtirib, resurs tannarxini optimallashtirishga harakat qilmoqda. 509 Aprel, 2025-Yil Uchinchi muhim jihat – aktiv va passivlar muvozanatini saqlash (Asset-Liability Management). Ya’ni, qisqa muddatli depozitlar orqali uzoq muddatli kreditlar ajratish — bu moliyaviy risklarni oshiradi. Shu sababli tijorat banklarida ALM-komissiyalari faoliyati muhim o‘rin tutadi. Masalan, “O‘zsanoatqurilishbank” aktiv-passiv balansini raqamli modellash orqali boshqarish tizimini joriy etgan. Shuningdek, strategik boshqaruvda innovatsion texnologiyalardan foydalanish muhim rol o‘ynaydi. Sun’iy intellekt (AI), katta hajmdagi ma’lumotlar (Big Data), blokcheyn texnologiyalari resurslar boshqaruvida tezkorlik, aniq tahlil va xavflarni oldindan bashorat qilish imkonini beradi. “TBC Bank Uzbekistan” bu borada yetakchi banklardan bo‘lib, u mijozlar ma’lumotlari asosida algoritmik qaror qabul qilish mexanizmlarini joriy etmoqda. Biroq resurslarni strategik boshqarishda muammolar ham mavjud: – Bank kapitalining yetarli emasligi; – Xorijiy resurslarga haddan tashqari qaramlik; – Depozitlar tarkibining qisqa muddatli bo‘lishi; – Moliya bozori infratuzilmasining yetarlicha rivojlanmaganligi. Ushbu m