KÓRKEM ÓNER INSANIYAT JÁMIYETI RAWAJLANIWINIŃ ERTE DÁWIRLERINDE PAYDA BOLǴAN ÓNER TÚRI

Аннотация

In this article, very simple ancient art is directly connected and intertwined with the daily labor of ancient people. This art speaks of expressing the extremely limited needs and interests of ancient man. Key words: Art, society, consciousness, labor process, song, music, ancient tribal society. Kórkem óner jámiyetlik sana túri bolıp, bunıń tiykarǵı tárepleriniń birin muzıka quraydı. Kórkem óner ob’ektiv dúnyanı ózinshe qubılıslar menen sáwlelendiriwshi biliwdiń bir sekili espalanadı. Kórkem ónerdiń bolmısqa múnásiybeti-oylawdıń barlıqqa múnásiybetniń insannıń kórkemlik iskerlgindegi ayqın kórinisi. Kórkem óner insaniyat jámiyeti rawajlanıwınıń erte dáwirlerinde payda bolǵan. Áyyemgi qáwimlik jámiyeti sharayatında-aq kórkem shıǵarmalar jarıtıla baslaǵan. Bul shıǵarmalarda adamlar ózleriniń sezim-tuyǵı, arzıw-ármanların bayanlaǵın. 450 Aprel, 2025-Yil Biraq áyyemgi adamlar obrazlar jaratıw, bul obrazlardı qabıl etiw qábiletine eriskenge shekem neshe mıńlaǵan jıllar ótken. Paleolit dáwiriniń aqırlarında budan 50 mıń jıl burın oyın aynap atırǵan adamlardıń suwretleri taslarǵa salına baslaǵan. Miynet processi barısında insan qolı ástelik penen iykemlikke, kózi anıqlıq hám rawshanlıqqa, proekciyada kóre biliwge iye bola baslaydı. Esitiw qábileti jetilisip, náziklesedi, oylawı rawajlana abslaydı. Bular adamǵa waqıyalıqtı estetikalıq qabıl etiw imkaniyatın payda etedi. Demek, kórkem óner muzıka miynet processiniń jemisi bolıp, miynet processiniń belgili bir basqıshında dúnyaǵa kelgen. Oǵada ápiwayı áyyemgi kórkem óner ertedegi adamlardıń kúndelikli miyneti menen tikkeley basylanısıp, aralasıp ketken edi. Bul kórkem ónerde áyyemgi adamnıń oǵada sheklengen dárejedegi zárúrligi hám mápi óz sáwleleniwin tapqan. Mısalı, áyyemgi adamlardıń oyınları, sazları, qosıqları miynet processin bayanlaǵan. Kópshilik jaǵdayda erler oyını ańshılıqtı (“Shaǵala oyını”) hayal-qızlar oyını hár qıylı turmıslıq hádiyselerdi, “Suwǵa barǵan qız” t.b. sáwlelendirgen. Áyyemgi adamlardıń saz-sáwbeti, qosıqları júrek tórinen emes al zárúrlikke baylanıslı iship-jewge qatnasta aytıladı. Sebebi ol dáwirde aldı menen miynet iskerliginiń tiykarǵı ob’ektin biliw insan ushın áhmiyetlirek edi. Áyyemgi dáwir adamlarındaǵı kórkem ónerde tikkeley sezimlik elementleri hám ápiwayı realistlik konkretlilik ústinlik qılatuǵın edi. Bul áyyemgi kórkem ónerlerdiń tábiyattı úyreniw zárúrliklerine, miynet sharayatlarınıń oǵada qıyın, awır bolǵanlıǵına baylanıslılıǵın kórsetedi. Mal sharwashılıǵı, diyxanshılıqtıń kelip shıǵıwı, óndirip shıǵarıw qurallarınıń jetisiwi menen kórkem óner de rawajlana basladı. Áyyemgi qáwimlik jámiyettiń sońǵı basqıshlarında materiallıq mádeniyat málim dárejede órkinlewine eristi. Bul qosıq, muzıka, óneriniń de rawajlanıwına jol ashıp berdi. Qáwimshilik dáwirindegi kórkem ónerde biliw hám tárbiyalaw sıyaqlı tiykarǵı funkstiyalar dáslepki dáwirlerde-aq payda bola baslaǵan edi. Ertedegi adamlar oyın hám qosıqlar, taw úńgirlerine, jartaslarǵa salınǵan túrli suwretler járdeminde ob’ektiv waqıyalıq haqqındaǵı bilimlerin tereńlestirip, tábiyat kúshlerine qarsı gúreste málim nátiyjelerge erisip otırǵan. Belgili bir dáwirde aqıl miyneti menen fizikalıq miynet ayırlıp shıqtı. Bul kórkem ónerdiń rawajlanıwında úlken áhmiyetke iye boldı. Kópshilik kórkem óner, ásirese muzıka óneri usı dáwirlerde júzege kelgen hám turmıstıń basqa tarawlarına xızmet qıla basladı. Bunda siyasiy gúres, din, adamlar turmısı óz sáwleleniwine eristi. Xalıq óz arzıw-ármanların bayan etiwshi kórem óner dóretpelerin jarattı. Bul shıǵarmalarında olar ózleriniń estetikalıq idealların bayanladı. 451 Aprel, 2025-Yil Xalıqtıń turmısı, onıń minez-qulqı hám ádetleri, talap hám zárúrlikleri, jeńisi hám qıyınshılıqları kórkem ónerde málim dárejede óz sáwleleniwin taptı. Usılay etip kórkem óner xalıq turmısı menene tıǵız baylanıslı túrde turmıstıń gózzal táreplerin ashıp berip, adamlarda bálent sezim hám páziyletlerdi tárbiyalap jetilistirip otırǵan. Kórkem óner jámiyetlik sana forması bolıp insannıń bolmısqa estetikalıq qatnası menen baylanıslı bolǵan eń áhmiyetli ózgesheliklerin ózinde jámlep otırǵan. Usınıń biri jaslarǵa estetikalıq tárbiya beriw wazıypaları edi. Xalqımızdın jaslarǵa estetiklıq tárbiya beriw dástúrleri házirgi waqtada úlken áhmiyetke iye. Olardıń ruwxıy-estetikalıq jetiskenliklerin qáliplestiriwde bay hám oǵada bahalı derek esaplanadı. Usılardı, názerde tutıp biz magistrlıq dissertastiyamızdı Xalıq pedagogikasında jaslarǵa muzıka arqalı estetikasında jaslarǵa muzıka-arqalı estetikalıq tárbiya beriwdiń pedagogikalıq tiykarları degen temaǵa bagıshladıq. Paydalanılǵan ádebiyatlar: 1. Áleuov Ó., G.Saburjanova Muzıkalıq tárbiyanıń tarixıy derekleri // Ámir Temurdıń Oraylıq Aziya xalıqları mádeniyatı tariyxında tutqan ornı ITK materialları. Nókis. 2006.-92 b.t. 2. Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. – 2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 2