Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
MILLIY MUZÍKA MÁDENIYATÍ PÁNIN OQÍTÍWDÍŃ TARIYXÍY DEREKLERI
Arzımbetova Zulfiya Kalbaevna
Современная наука и исследования · 2025
Аннотация
This article presents historical sources of music, contributions of Eastern thinker scholars to music, as well as legends and traditions. Key words: Music, thinkers of the East, legend, legend, history, spiritual culture, spiritual and moral. Búgingi kúnde dúnyadaǵı aldınǵı mámleketlerdiń bilimlendiriw rawajlanıwı tájiriybelerine súyengen halda kadrlar tayarlaw sistemasın jaratıw bilimlendiriw sisteması aldında turǵan tiykarǵı wazıypalardan birine aylandı. Solay eken, bizde sırt el tájiriybesin úyreniw hám ámelge asırıw, qalaberse, bilimlendiriwdi basqarıw sistemasın hám pedagogikalıq tiykarların úyreniw úlken áhmietke iye. Usı orında ayırım rawajlanǵan mámleketler bilimlendiriw sistemasınıń ózine tán tárepleri hám baǵdarları haqqında maǵlıwmatlar tabıw dáwir talabı talap etpekte. Mámleketimizdiń ullı mánawiyatın tiklew hám jáne de joqarılatıw hám onı barlıq puqaralarǵa, bárinen burın, jaslarǵa sińdiriw mámleketimiz siyasatında tiykarǵı baǵdar etip belgileniwi sociallıq turmısımızdıń barlıq tarawlarındaǵı sıyaqlı bilimlendiriw sistemasınıń barlıq basqıshlarında oqıwshı-jaslarǵa zaman talapları hám jáhán úlgileri tiykarında bilim hám 446 Aprel, 2025-Yil maǵlıwmat beriw menen birge olarda joqarı ruwxıy mádeniyat, ruwxıy-ádep-ikramlılıq qádiriyatların sińdiriw hám tárbiyalaw mashqalalarınıń sheshimin tabıwdan ibarat. Respublikamızda júz berip atırǵan ózgerisler barlıq tarawlardaǵı sıyaqlı milliy bólim muģallimlerine de úlken wazıypalar júkleydi. Házirgi kúnde milliy muzıka mádeniyatı páni birden qáliplesken pán emes, al quramalı rawajlanıw jolın basıp ótken pán sıpatında tán alınbaqta. Bul muzıka mazmunında hárbir aymaqtıń kórkem óneri hám muzika mádeniyatı úrp-ádetleri, máresimleri, kórkem dástúrlerinde óz sáwleleniwin tapqan. Sonı ayrıqsha atap ótiw kerek, turmıstı hám qorshaǵan gózzallıqtı bilmey turıp tolıq qanlı kórkem dóretiwshilikti ámelge asırıp bolmaydı. Muzika kórkem óneri, estetikalıq talǵam, sezim-túsiniktiń tawsılmas deregi. Insan júregin hám aqılın biylep alatuǵın tartımlı dúnya. Solay eken insan bárqulla gózzallıqqa umtılıwı hám kúndelikli turmısta usı gózzallıq qaǵıydalarına ámel etiwi lazım. Mámleketimizdiń eń áhmiyetli wazıypalarınan biri - ruwxiy-ádep-ikramlılıq jaqtan bárkamal insandı tárbiyalaw, bilimlendiriw hám aǵartıwshılıq sistemasın jetilistiriw, ruwxiy-ádep-ikramlılıq qádiriyatlar jana áwladtı kamalǵa keltiriw, áhmiyetli mashqalalardan esaplanadı. IX ásir aqiri hám X ásir baslarında jasap dóretiwshilik etken ullı alım Abu Nasr Ibn Muhammad Farabiydiń “Sof birodarlar maktubi” atlı shıǵarmasında muzıkanıń qanshelli tásirsheń ekenligi haqqında tómendegi ráwiyat keltiriledi: “Bir kúnleri itibarlı bir adam óz aldına muzıka iliminiń bilimdanların shaqıradı. Olardıń óz sheberliklerine qaray dógerekten orın iyelewlerin aytadı. Usı waqıtta sarayǵa jırtıq kiyim kiygen bir adam kirip keledi, jıynalǵanlardı hayran qaldırıp, qonaqtıń ol adamdı ortalıqtıń tórine mirát etedi. Patcha óz húrmetiniń mánisin jıynalganlarga bildiredi: ol insannıń sheberligi ogada teńsiz, deydi hám óz sóziniń dálili boliwi ushin ol insannan bir nama atqarıp beriwin soraydı. Biytanıs adam janınan bir aǵash ásbaptı alıp, bir-birine jalǵap, sonday bir namanı shertedi, jıynalǵan adamlar bul namanıń sıyqırına lal boladı. Bunnan keyin miyman jáne bir namanı atqaradı, ol sonshelli tásirsheń hám muńlı, otırǵanlardıń hámmesi qayǵıǵa túsip qaladı. Soń jáne bir saz shertedi, otırǵanlardıń hámmesi uyqıǵa ketedi. Sonnan keyin ol bólmeden shıǵıp ketedi”. [1, 14-16 b]. Bálkim, bul ráwiyatta asırıp sóylew hám bórttiriw kóbirek shıǵar, biraq sonı isenim menen aytıw kerek, hár qanday kórkem óner tıńlawshılardıń sezimlerine, eń názik júrek tarlarına, sanasına, oy-pikiri hám ishki ózgesheliklerine tásir etedi, adamdı oylawǵa, pikir júrgiziwge, qıyal súriwge, juwmaq shıǵarıwǵa májbúrleydi. Sebebi, kórkem ónerdiń dóretiwshilik qúdireti de áne sonda. Al-Forobiy teoriyasında muzika basqa pánler menen, eń dáslep poeziya menen óz ara baylanıslı “poeziyalıq sóz esabınan hawaz kóbirek tásirsheń hám qálbge kirip barıwshı boladı hám olardı jaratıwdan gózlengen maqsetke erisiledi”. [2, 261б]. 447 Aprel, 2025-Yil X ásir aqırı hám XI ásir baslarında jasap, dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan ilimpaz Abu Ali Ibn Sinonıń ómir jolına názer taslasaq, onıń keń xalıq arasında tek ǵana ótkir táwip sıpatında emes, al ádebiyat hám kórkem ónerdiń shın júrekten ıqlasbentleri sıpatında da belgili. Sonday-aq, ol óziniń “Ash-shifo” kitabında muzikanıń jaratılıw tariyxı, nama hám ırǵaqtıń bala qálbine estetikalıq tásiri haqqında bahalı pikirlerdi bildiredi. Ilimpazdıń atap ótiwinshe, insan óz tábiyatına bola muzıkaǵa beyim, sonıń menen birge, muzıkanı tıńlaw, onıń menen shuǵıllanıw qanshelli erte baslansa, insanda usı gózzal kórkem óner túrine beyimlik hám zárúrlik te sonshelli tez hám erte rawajlanıp baradı. Ibn Sina muzıkanıń tárbiyalıq áhmieti haqqında sóz eter eken, onı dene tárbiyası menen baylanıstırıp alıp barıwdıń áhmietin de ayrıqsha atap ótedi. Kóplep áyyemgi á
Доказательный фрагмент
«This article presents historical sources of music, contributions of Eastern thinker scholars to music, as well as legends and traditions.»
Образец извлечения
Демо-превьюThis article presents historical sources of music, contributions of Eastern thinker scholars to music, as well as legends and traditions. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Music, thinkers of the East, legend, legend, history, spiritual culture, spiritual, ápsana, Shıǵıs oyshılları, ruwxıy-ádep-ikramlılıq., Muzıka, tariyx, ańız, ruwxıy mádeniyat
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025