РАЗРАБОТКА ЭКСПЕРТНОЙ СИСТЕМЫ ДЛЯ ПРОЦЕССОВ ДОЗИРОВАНИЯ ЛЕКАРСТВЕННЫХ СРЕДСТВ В ПЕДИАТРИЧЕСКОЙ

Аннотация

The article examines the issue of automating drug dosing in pediatrics, one of the most sensitive areas of medicine, using an expert system. An expert system was created that offers solutions for various calculation methods using algorithms built on the basis of a production model that studies existing formulas and types of drug dosages in this area. Keywords: Expert system (ES), knowledge repository, production model, pediatrics. Language: Uzbek Citation: Askaraliyev , O., Khushmanov , R., & Khushmanova , H. (2025). DEVELOPMENT OF AN EXPERT SYSTEM FOR DRUG DOSING PROCESSES IN PEDIATRIC. Universal International Scientific Journal, 2(4), 167–175. Retrieved from https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1513 Doi: https://doi.org/10.5281/zenodo.15280845 Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under the Creative Commons Attribution International License (CC BY 4.0). http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Kirish. Hozirgi paytda tibbiy ekspert tizimlari aksariyati pullik yoki istalgan foydalanuvchilar yaratish, katta hajmdagi tibbiy maʼlumotlarga foydalanishi uchun qulay emas. Bundan tashqari raqamli ishlov berish masalalarini yechishning sohada qo’llaniladigan to’rt xil dozalash turini samarali usullarini topish, ularni tadqiq qilish va birlashtirgan manbaa mavjud emas, maqolada amaliy natijalarni olishda qo’llash, maʼlumotlarni yoritilgan tibbiy ekspert tizimimiz orqali ushbu qayta ishlash tezliginini oshirish masalalarini hal yangilikni olib kirganmiz. etish, shuningdek, bilimlar bazasi qurish Ekspert tizimlari qurishda foydalaniladigan bir texnologiyalaridan foydalanib foydalanuvchiga nechta modellar orasidan (produksion, freym, qulay ekspert tizimi ishlab chiqish va kompyuter semantik tarmoq, mantiqiy modellar) bizning resurslarni tejash muhim ahamiyat kasb etadi. masalaga va biz taklif etadigan yechimga mos Ekspert tizimlari sun’iy intellektning ajralmas keluvchi qoidalardan iborat produksion modelni qismi bo’lib, o’tgan asrdayoq ommalashib tanlab olamiz. ulgurgan. Ekspert tizimlar turli sohalarda insonlarga yaqindan yordam berib, kasblarga doir Produksion model asosida pediatriyada malakani avtomatlashtiradi. dozalash uchun ET qurish Dunyo hamjamiyati sog’lom ona va bola, Har bir dastur qurilishidan oldin sog’lom kelajak haqida qayg’urayotgan bir paytda, modellashtirilib, reja tuzib olinganidek, biz ham pediatriya sohasida dorilarni dozalarini hisoblash quyida pediatriyada dozalash muammosini masalasi ahamiyatini e’tiborsiz qoldirib yechishga mo’ljallangan ET qurish uchun bo’lmaydi. Dorilarni dozalashga doir turli produksion modelni tanlab olamiz. hsioblash tizimlari mavjud bo’lib, ularning 168 Universaljurnal.uz Universal International Scientific Journal 2025, 2(4) Produksion so’zi inglizcha “production” –  Then – qismi, xulosalar deb ishlab chiqarishs so’zidan kelib chiqqan bo’lib, ataluvchi bir nechta ifodalardan iborat asosan forward chaining – oldinga zanjirlash qism. orqali qurilgan Rule-Based Expert System – Har bir if va then qismlari bir yoki bir qoidalarga asoslangan ekspert tizimlarga nisbatan nechta faktlar va maqsadlardan (goal) iborat qo’llaniladi. Produksion model produksion bo’lishi mumkin: qoidalarga asoslanadi va ularning umumiy ko’rinishi “Agar … bo’lsa, u holda…” Sintaksis: If [A], [B], and [C], Then [D] and ko’rinishida bo’ladi. [E]. Produksion modelni dasturlashda qoidalar 2 Semantika: Agar A, B va C to’g’ri bo’lsa, qismdan iborat bo’ladi: unda D va E ham to’g’ri. Misol sifatida tibbiy eskpert tizim qurishda  If – shart qismi (asos deb produksion model asosida bilimlarni qurish ataluvchi bir nechta ifodalardan algoritmi o’z ichiga quyidagi bosqichlarni oladi: iborat); •Hal qilinadigan muammoni aniq belgilash; Muammoni aniqlash •Tizimdan qanday qaror yoki tavsiyalar olinishi kerakligini aniqlash. •Mutaxassislar (ekspertlar) bilan suhbat. Bilimlar manbalarini tahlil •Tibbiy adabiyotlar, hujjatlar, amaliyotdan olingan qilish ma'lumotlar. •Avvalgi holatlar asosida misollar to'plash. Bilimlarni ishlab chiqish (produksion qoidalar •Har bir holat uchun IF-THEN shaklida qoidalar yoziladi. yozish) •Barcha ishlab chiqilgan qoidalarni bilimlar bazasiga Qoidalar to'plamini tuzish joylashtirish. •Qoidalar o'rtasida mantiqiy bog'liqliklarni belgilash. •Forward chaining(oldinga qarab chiqarish): ma’lumotdan Inferensiya mexanizmini boshlab, xulosa chiqariladi. tanlash (qaror chiqarish) Backward chaining(orqaga qarab chiqarish): xulosadan boshlab, ma’lumotlarni tekshiradi. Turli test ma’lumotlar to‘plami yordamida qoidalarni  Testlash va verifikatsiya tekshirish. Noto‘g‘ri yoki ziddiyatli qoidalarni tuzatish. Optimizatsiya va Yangi bilimlar qo'shish Eskirgan yoki noto'g'ri bilimlarni olib tashlash yoki kengaytirish o'zgartirish Quyida produksion model asosida bilimlarni qurish algoritmi uchun algoritm blok- 169 Universaljurnal.uz Universal International Scientific Journal 2025, 2(4) sxema ko‘rinishida beriladi. Ushbu chizm