Vaqtni ifodalovchi til birliklarining badiiy asarlarda ifodalanishi

Аннотация

Mazkur maqolada badiiy asarlarda vaqtni ifodalovchi til birliklarining ifodalanishi yoritib berilgan. Shunigdek, vaqt belgilari adabiy matnlardagi voqealar va harakatlarni ma'lum bir vaqtinchalik kontekstda joylashtirish uchun muhim vosita ekanligi dalillangan. Kalitso’zlar:vaqt tasviri, vaqt belgilari, badiiy matn, vaqt kategoriyasi, voqeavaqti. Vaqt tasviri badiiy adabiyotning ajralmas qismidir. Albatta, insonning vaqtni idrok etishi sub'ektivdir: u cho'zilishi, uchib ketishi, sekinlashishi yoki to'xtashi mumkin. Boshqa san'at turlari qatorida adabiyot vaqtni tasvirlashda ham keng imkoniyatlarni namoyish etadi. Bunda biz har qanday badiiy asarning eng muhim kompozitsion komponenti bo‘lgan badiiy vaqt kategoriyasi bilan shug‘ullanamiz. Badiiy matnda voqea vaqti, eng avvalo, fe’lning o‘tmish, hozirgi va kelajak voqealari rejasini tuzishda ishtirok etuvchi zamon shakllari, shuningdek, bir vaqtda, ketma-ketlik va ustuvorlik ko’rsatkichlari bilan ifodalanishi mumkin. O‘tgan sodda va o‘tgan davomli shakllari ko‘pincha rivoyatda qo‘llaniladi. Badiiy matnlarda o’tgan tugallangan zamon shakllari ham keng namoyon bo‘ladi. Badiiy asarlarda kelajakdagi oddiy va o'tmishdagi kelajak shakllari kamroq uchraydi. Yana shuni ta’kidlash kerakki, zamon yo‘nalishi rivoyat shaxsiga bog‘liq: voqea- hodisalarning birinchi shaxs yoki uchinchi shaxs tomonidan uzatilishi muallif qo‘llagan til vositalarining xarakterini aniqlashi mumkin. Birinchi shaxsda aytilgan matn hikoya qiluvchining tajribasi va hissiy kechinmalarini ifodalaydi, shuning uchun uning ifodasi o'tgan, hozirgi va kelajak zamon shakllarida bo’lishi mumkin. Uchinchi shaxs bayonida hikoya qiluvchining hayotiy kechinmalariga e’tibor berilmaydi, shuning uchun ham voqealar o‘tmishda sodir bo‘lgandek tasvirlanadi, bu esa o‘tgan zamon shakllarining qo‘llanishini belgilaydi. Shuningdek, syujet (voqea) vaqti, muallif vaqti va o‘quvchi vaqti kabi bir qancha vaqt tizimlarining o‘zaro ta’siri vaqt ko‘rsatkichlarini tanlashda o‘z izini qoldiradi. Shunday qilib, personajlarning temporal tizimidagi hozirgi zamon shakllari muallif va o'quvchi vaqt tizimlarida o'tgan zamon shakllaridir. Bitta badiiy matn ichidagi bunday zamon ma’no qatlamlari bir-birini istisno etmaydi, balki bir-birini to‘ldiradi, asarning zamon tuzilishini tartibga solishda katta rol o‘ynaydi. Shunday qilib, badiiy zamon shakllari o'zgaruvchanlik va xilma-xillik bilan ajralib turadi. Badiiy vaqt muallifning g'oyalari, asarning janr o'ziga xosligi, shuningdek, ushbu asar yaratilgan adabiy oqimyoki yo'nalish bilan belgilanadi. Mualliflar o'tgan davrlarni ko'rsatishda qo'llaydigan eng oddiy usullardan biri bu aniq sanalar yoki tarixiy voqealarga havola qilishdir. Ushbu uslub nafaqat hikoyani aniq vaqt oralig'ida joylashtiradi, balki o'sha davrning madaniy va ijtimoiy muhitini ham uyg'otadi. Ushbu uslub hikoyani boyitadi, o'quvchilarga aniq kontekstni taqdim etadi va qahramonlar va voqealar bilan chuqurroq bog'lanish imkonini beradi. Quyida adabiyotda aniq sanalar va tarixiy voqealar qanday qo‘llanilishini, ularning ta’sirini ko‘rsatish uchun batafsil misollar va tahlillarni ko‘rib chiqamiz. Muayyan sanalar va tarixiy voqealarni o'z ichiga olgan holda, mualliflar o'z hikoyasining tarixiy kontekstini mustahkam tarzda o'rnatishlari mumkin. Ushbu yondashuv o'quvchilarga hikoyani ma'lum bir vaqt oralig'ida joylashtirishga yordam beradi, hikoyaning haqiqiyligi va chuqurliginioshiradi. Gabriel Garsia Markesning “Yuz yillik yolg'izlik” asarida hikoya aniq vaqt ko’rsatkichi bilan boshlanadi: “Ko'p yillar o'tib, otishma otryadiga duch kelganida, polkovnik Aureliano Buendia otasi uni muzni kashf qilish uchun olib ketganini eslashi kerak edi”. (Gabriel G.M. One Samarkand State Institute of Foreign Languages 45 ILMIYVAPROFESSIONALTA’LIMJARAYONIDAMULOQOT,FANVAMADANIYATLAR INTEGRATSIYASI hundred years of Solitude.- Jonatan Cape, 1970.422 p). Ushbu ochilish chizig'i darhol o'tmishdagi voqeani belgilaydi va tarixiy davomiylik tuyg'usini yaratadi. Roman keyingi voqealardan vaqtinchalik masofani ta'minlab, “ko'p yillar o'tib” ga ishora bilan boshlanadi. Ushbu keng vaqt belgisi bir asrdan ko'proq vaqtni qamrab olgan hikoyani o'rnatadi va Buendia oilasiningtarixini kengroq o'rganishga imkon beradi. Muayyan vaqtinchalik doiradan foydalanib, Markes epik ko'lam va tarixiy chuqurlik hissi yaratadi. “Ko‘p yillar o‘tib” degan ishora ham romanda takrorlanadigan mavzu bo‘lgan vaqt va tarixning siklik xususiyatiga ishoraqiladi. Charlz Dikkensning “Ikki shahar haqidagi ertak” romani Fransuz inqilobining shov- shuvli davrini tasvirlangan bo'lib, uning boshlang'ich satrlari mashhur tarzda sahna ko'rinishini kabidir: “Bu zamonlarning eng yaxshisi edi, buvaqtlarning eng yomoni edi...” (Ch.Dickens. The Tale of two Cities. London:Chapman & Hall. 1859.). Hikoyani taniqli tarixiy voqea atrofida markazlashtirib, Dikkens o'quvchilarga hikoyaning dramatikligini va ahamiyatini oshiradigan tanish fonni taqdim etadi. Fransuz inqilobi ijtimoiy qo'zg'olon va o'zgar