Frazeologik birliklar - makon va zamon kategoriyalarining aktualizatorlari sifatida (balzak asarlari misolida)

Аннотация

This article examines the role of phraseological units in expressing space and time in Balzac's works. Phraseological units enhance imagery, create aesthetic impact, and bring vitality to speech. Through these expressions, the dynamics of time, social stratification, and historical context are effectively conveyed. This article analyzes the linguopoetic functions of phraseological units in Balzac’s works, highlighting their role in character depiction, artistic expression,and overall influence ontheliterary text. Keywords: phraseological units, Balzac, linguopoetic analysis, expression of space and time, stylisticfunctions, estheticexpression, imagery, emotional impact. Adabiy matnda makon va zamon tasviri muhim o‘rin tutadi. Ushbu tasvir uslubi asarning badiiy qiymati va obrazlar tizimini shakllantirishda asosiy omillardan biri hisoblanadi. Fransuz realizmining yirik vakili Onore de Balzak o‘z asarlarida makon va zamonni tasvirlashda frazeologik birliklardan keng foydalangan. Balzak asarlarida makon va zamon tasviri o‘ziga xos uslubda aks etadi. U frazeologik birliklar yordamida yanada jonli va estetik ifodalangan [1,34]. Ularning lingvopoetik xususiyatlari adib uslubining o‘ziga xos jihatlaridan biri bo‘lib, tasviriylikni oshirish, xarakterlarni individuallashtirish va tarixiy davr ruhini aks ettirish kabi vazifalarni bajaradi. Frazeologik birliklar matnning ekspressivligini oshirish, nutqni tabiiy va jonli qilish bilan birga, muayyan ijtimoiy-madaniy kontekstni yaratishga xizmat qiladi. Ular tasviriy imkoniyatlarni kengaytiradi va badiiy dunyoni yaratishda muhim rol o‘ynaydi [2, 56]. Balzakning “Insoniyat komediyasi” turkumiga kiruvchi asarlarida makon va zamon tasvirida frazeologizmlar muhim lingvopoetik vositalardan biri sifatida namoyon bo‘ladi. Ushbu maqolada Balzak asarlarida frazeologik birliklarning lingvopoetik funksiyalari, ularning makon vazamonniifodalashdagi ahamiyati hamda badiiy matnga ta’sirkuchi tahlilqilinadi. Frazeologik birliklar badiiy nutqda obrazlilik yaratishda asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Ular ma’noni kuchaytirish, emotsional va ekspressiv bo‘yoqlarni oshirish uchun qo‘llaniladi [3,78].Ularning asosiy funksiyalari quyidagilardan iborat:  Obrazli ma’no yaratish – frazeologizmlar badiiy matnga chuqur ma’no yuklab, voqealar vapersonajlarni yanada aniqroq tasvirlash imkoniniberadi.  Emotsional va ekspressiv bo‘yoqlarni kuchaytirish – matnga hissiy rang-baranglik bag‘ishlab, o‘quvchining qabul qilish jarayoniga ta’sirqiladi. Frazeologizmlar badiiy matnda nafaqat semantik yuk tashuvchi birliklar, balki muhim poetikvositalar ham hisoblanadi:  Makon va zamonning estetik tasvirini yaratish – frazeologizmlar yordamida Balzak asarlarida shahar, ijtimoiy muhit va tarixiy kontekstni jonli va realistik aks ettirishga erishiladi.  Obrazlar nutqini jonlantirish va uslubiy rang-baranglikni oshirish – qahramonlarning nutqiga tabiiylik bag‘ishlash, ularning ijtimoiy mavqei va shaxsiy xususiyatlariniifodalash imkoniniberadi. Frazeologik birliklarning estetik xususiyatlari adabiy matnning badiiy ta’sirini oshirishda asosiy vositalardan biri bo‘libxizmat qiladi: Samarkand State Institute of Foreign Languages 41 ILMIYVAPROFESSIONALTA’LIMJARAYONIDAMULOQOT,FANVAMADANIYATLAR INTEGRATSIYASI  Obrazlarni jonlantirish va voqealarni yorqinroq tasvirlash – frazeologizmlar sahnalar va personajlarni o‘quvchi tasavvurida yanada jonli va yaqqol aks ettirishga yordam beradi.  O‘quvchida kuchli emotsional ta’sir uyg‘otish – matndagi dramatik, yumoristik yoki tragik holatlarni kuchaytirish orqali o‘quvchining asarga bo‘lgan hissiy munosabatini oshiradi. Frazeologizmlar badiiy matnda muallif uslubining shakllanishida ham muhim rol o‘ynaydi:  Muallif uslubining o‘ziga xosligini namoyon etish – frazeologik birliklardan foydalanish Balzak uslubiningo‘ziga xos jihatlariniochib beradi.  Xarakterlarning nutqini individuallashtirish va tabiiyroq qilish – qahramonlarning nutqidagi frazeologizmlar ularning shaxsiyati, ijtimoiy mavqei va psixologik holatini aks ettirishga yordam beradi. Balzak asarlarida makonning tasviri frazeologik birliklar orqali yanada jonli va aniq ifodalanadi. Ayniqsa, Parij shahri va uning turli hududlari frazeologizmlar yordamida ijtimoiy va madaniy kontekst bilan bog‘lanadi. Balzak asarlarida Parijning aristokratik, burjuaziyaga mansub va kambag‘allar yashaydigan hududlari turlicha tasvirlanadi. Frazeologizmlar shahar geografiyasini aks ettirish bilan birga, undagi ijtimoiy tafovutlarni ham ochib beradi. Quyida makonniifodalovchi birnechta frazeologik birliklarni ko’ribchiqaylik: “Au fond” (tubida, ichkarisida) (PG.3) “La pension Vauquer est une maison grise, située au fond du faubourg Saint-Marceau.” Bu ibora makonni ifodalaydi va uni Parijning unutilgan, qashshoq qismi sifatida tasvirlaydi. Balzak bu orqali shahar ijtimoiy qatlamlarini aniq aks ettirib, realistik tasvir yaratadi. “Au fond” (tubida, ichkarisida) iborasi chetga surilgan, jamiyat e'tiboridan chetda qolgan joyni tasvirlas