Лексик-семантик парадигмада кўчимлар таснифига доир

Аннотация

Мақолада тилнинг жамият тараққиётидаги ўрни ва сўз тушунчасининг аниқ таърифини белгилаш муаммоси муҳокама қилинади. Тилшуносликда сўзга берилган турли таърифлар таҳлил қилиниб, Ф. де Соссюр, Ш. Балли ва бошқа олимларнинг қарашлари келтирилган. Кўчимларнинг (метафора, метонимия, синекдоха ва бошқалар) турли таснифлари ва уларнинг семантик-структурал хусусиятлари кўриб чиқилади. Шунингдек, замонавий тилшуносликда кўчимлар ҳақидаги фикрлар хилма-хиллиги, уларни таҳлил қилишнинг когнитив ва прагматик жиҳатлари ёритилади. Мақолада кўчимларнинг ижтимоий борлиқни ифода этишдаги аҳамияти ва бадиий услубдаги ўрни ҳақидаҳам сўз боради. Калитсўзлар: тил,сўз,маъно кўчиши,метафора,метонимия,синекдоха,истиора, когнитивлингвистика,прагматика,неориторика,бадиий услуб. Тил миллат кўзгуси сифатида жамият тараққиётида ўзига хос ўрин тутади. Маълум бир тилнинг ривожланиши у амал қилаётган жамият тараққиёти билан бевосита боғлиқ. Ҳар қандай тил лексик бирликлардан ташкил топган тизим сифатида бир бутунликни касб этади. Таниқли рус тилшуноси А.Реформатский таъкидлаганидек, “Сўз энг аниқ тил бирлиги саналади” [3, 59]. Бинобарин тил алоқа воситаси сифатида авваламбор, сўзлардан ташкил топади. Аммо сўзларнинг лексик, грамматик, концептуал, фонетик ва бошқа хусусиятларини инобатга олинадиган бўлса, унга нисбатан бир қолипга солинган тизимли таърифни қўллаш мумкин бўлмай қолади. Ушбу хусусиятга таянган ҳолда Ф.де Соссюр “Сўз тушунчасини тилнинг маълум бир бирлиги ҳақидаги фикр қарашларимизга мос келмайди” деган фикрлари билан тилнинг моҳиятан аниқ бирлигини сўз мисолида талқин этиш хато эканлигини XXаср бошларидатаъкидлаб ўтган [4,107].Ш.Балли фикригакўра, “Сўз тушунчаси аниқ ҳисобланади, аммо аслида бу тилшуносликдаги энг ноаниқ тушунчаларданбириҳисобланади”[1, 315]. Юқоридаги фикрларга таянган ҳолда, сўз тушунчасини турли нуқтаи назарлардан талқин этилса, унга нисбатан аниқ бир таърифни бериш мумкин бўлмайди. Сўзга таъриф беришда мураккаб тизимни юзага келтирувчи энг асосий омиллардан бири бу сўзнинг асл маъноси ва кўчма маъноси ўртасидаги номувофиқликлар саналади. Сўзнинг ушбу хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда кўп луғатларда унинг кўчма маъноси ёки маънолари аксэттирилсада,кўчимлар алоҳидақайдэтилмайди. Кўчимларни изчил таҳлил этиш билан боғлиқ қарашлар замонавий тилшуносликнинг турли жабҳалари билан узвий боғлиқ тарзда кечади. Агар прагматика учун инсонларнинг ижтимоий муҳитдаги фаолияти принципларини факт, мақсад сифатида ўрганиш лозим бўлса, когнитив лингвистика учун эса – фрейм (М.Минский), когнитив модель (Дж.Лакофф), ментал борлиқ (Ж.Фоконье) ва ҳоказоларни тадқиқ этиш ва тушуниш муҳимҳисобланади. Бугунги кунда тилшунослар орасида кўчим ва кўчим турлари хусусидаги фикрларда якдиллик кузатилмайди. Рус тадқиқотчиларининг баъзилари ҳосила маънонинг юзага келишига кўра кўчим турларини учга яъни метафора, метонимия ва вазифадошликка асосланган кўчим турларига ажратишган (Н.Шанский, Д.Шмелёв). Баъзи тадқиқотчилар кўчимларни классификация қилишнинг умуман мураккаб тизимини ишлаб чиқишган. Уларгакўра,кўчимлар иикигуруҳгабўлинади: 1.Сўзларгаасосланган кўчимлар; 2.Гап кўчимлари. Сўзларга асосланган кўчимларга метафора, метонимия, антономазия, ономатопия (товушга тақлид сўзлар), синекдоха, катахреза ва металепсис ларни киритишган. Samarkand State Institute of Foreign Languages 31 ILMIYVAPROFESSIONALTA’LIMJARAYONIDAMULOQOT,FANVAMADANIYATLAR INTEGRATSIYASI Олимларнинг фикрига кўра, сўзларга асосланган кўчимлар матн таркибида маъно-мазмун ифодасиникучайтиришгахизматқилади. Гап кўчимлари гуруҳига эпитет, киноя, аллегория, эмфаза, перифраза, гипербола, литота,эвфемизмлар киритилган ҳамда улар гап мазмунини бойитишга хизмат қилади деган фикрлар илгари сурилган. Шу ўринда таъкидлаш жоизки, кўчимлар ва кўчимлар турларни ўрганиш бўйича назариялар тарихи Цицерон, Аристотел, Деметрий, Квинтилиан даврларига бориб тақалсада, уларни кенг миқёсда тадқиқ этиш нисбатан яқинда яъни ХХ асрнинг иккинчи ярмига тўғри келади. Р.Якобсоннинг метафора ва метонимияни қиёслаган ҳолда ўтказган тадқиқоти натижаси ўлароқ кўчимларни семантик-структурал ўрганишга бўлган янгича ёндошувлар юзага келди. Мазкур ёндошувлар асосида Европа олимларининг неориторика хусусидаги ишлари туради. Бу соҳада Х.Парельман, Р.Барт, Цв.Тодоров, Ж.Коен, Ж.Женетт, П.Куенц ва бошкаларнинг ишлари ахамиятга молик саналади. Неориторикага бағишланган мазкур тадқиқотлар кўчимлар структурасига ва келиб чиқишига умуман ўзгача ёндошувни келтириб чиқарди. Бинобарин, улар томонидан кўчимларни фақат уч турга бўлган ҳолда ўрганиш (метафора, метонимия, синекдоха) таклиф этилди. Масалан, Цв.Тодоров асосий кўчим сифатида синекдохани кўрсатди ва унинг мазмунан иккига бўлиниши метафорани келтириб чиқаради деган ғояни илгари сурди. Ж.Дюбуа ҳам синекдохани асос кўчим сифатида кўрсатиб, ундан метафора ва метонимия шаклланади деган таклифни илгари сурди. Италиялик тадқиқотчи У.Эко асосий кўчим сифатида метонимияни тан олди. Н.М.Шанский маъно кўчишини учга: ўхшашлик яъни метафора; ёндошлик-метонимия ҳамда вази