Гап, мураккаб синтактик қурилма ва абзац хусусида айрим мулоҳазалар

Аннотация

гаплар, мураккаб синтактик қурилмалар ва абзацлар нутқ бирлиги сифатидаги ўрганилиши тилшуносликда муайян ўрин ва аҳамиятга эга. Бунга тилшуносликнинг ХХ асрдаги тараққиётида, айниқса, эътибор кучайди. Бу борада тилшунослик фани тараққиётининг турли даврларида турлича фикрлар, қарашлар шаклланган бўлиб, мазкур фикр мулоҳазалар фанимиз тарпққиётининг бугуни ва эртанги тараққиёти учун ҳам жуда муҳим ҳисобланади. Бугунги кунда тил ва компьютер технологиялари узвийлиги масаласи долзарб бўлиб турганидан келиб чиқилса, масала моҳиятининг дастурий таъминот яратиш учун зарурат ҳисобланган лингвистик таъминот учун нутқ бирликларини қатъий белгилаш масаласи долзарб экани изоҳ талаб қилмайди. Мақоладанутқ ваунинг бирликларииерархияси масаласигаалоҳидаэътиборқаратилган. Калит сўзлар: гап, мураккаб синтактик қурилма, абзац, сегмент, тил бирлиги, нутқ бирлиги,функционалфаоллик,тил сатҳи,нутқ сатҳи. Гапнинг лингвистик мақомини нутқдан айри ҳолда тасаввур этиш қийин. Гап нутқда шаклланади. Сўз бирикмасини эса, гарчи нутқда шаклланса ҳам, уни гап билан тенглаштириб бўлмайди. Биринчидан, у мудом ҳосила структурани тақозо этади. Иккинчидан, сўз бирикмаси компонентлари гап таркибида гапнинг ҳам компонентлари саналади. Бундай вазият сўз бирикмасини нутқ бирлиги деб ва шу билан бирга, уни нутқнингалоҳидасатҳисифатидаўрганишучун муаммолар туғдириши шубҳасиздир. Нутқнинг иккинчи бирлиги мураккаб синтактик қурилмадир. У бир неча гапни ўз таркибига бирлаштира олади ва улар билан поғонали муносабат ташкил этади. Бироқ мураккаб синтактик қурилма (шу жумладан, анъанавий қўшма гап ҳам) масаласи тадқиқи тилшунослигимизда кўп жиҳатдан ҳали изоҳталабдир. Нафақат мураккаб синтактик қурилма термини, балки қўшма гап термини билан аталувчи синтактик қурилма тушунчаси ҳам тилшуносларимиз томонидан турлича изоҳланмоқда. Баъзи тилшунослар қўшма гап тушунчасидан бутунлай воз кечиш лозимлигини таъкидлаган эдилар (Овсянико-Куликовский, Сакулина, Карцевский ва бошқалар). Улар учун фақат (содда) гап тушунчаси мавжуд бўлган. Бироқ И.Ф.Вардулнинг фикрича, мураккаб тузилишли қурилмаларнинг барчасини ҳам содда гап тарзида талқин этиб бўлмайди. Бундан ташқари, И.Ф.Вардул назарида анъанага кўра боғланган қўшма гап деб аталиб келинаётган синтактик қурилмалар умуман гап мақомига эга бўла олмайди, эргаш гапли қўшма гаплар бундай мақомга эгадир. Лекин боғланган қўшма гап бўлмагач, эргаш гапли деб аталувчи қўшмагап тушунчасигаҳамэҳтиёж қолмайди. И.Ф.Вардул юқоридагилардан ташқари, Л.С.Бархударов ва Г.В.Колшанскийлар ортидан боғланган қўшма гапларни жумлалар кетма-кет келадиган қурилма деб, эргаш гапли қўшма гапларни эса яхлит бир гап деб аташ мақсадга мувофиқлигини таъкидлайди [Вардуль И.Ф.: 221-224]. Мазкур муаммо бобида бошқача фикр ва мулоҳазалар ҳам мавжуд. Улар тўғрисида ишимизнингучинчи бобидамукаммал маълумот берилмоқда. Нутқнинг мураккаб синтактик қурилмадан катта бирлиги абзацдир. Унинг мазкур мақоми биринчи навбатда интегратив хусусияти билан боғлиқ, зотан, бунда мустақил гаплар, парцеллятив ва иловали қурилмалар, мураккаб синтактик қурилма кабилар Samarkand State Institute of Foreign Languages 24 ILMIYVAPROFESSIONALTA’LIMJARAYONIDAMULOQOT,FANVAMADANIYATLAR INTEGRATSIYASI қўлланади. Абзацнинг нутқ бирлиги эканлигини Л.Г.Фридман ҳам қайд этади ва қуйидагиларни ёзади: «Коммуникатив режага кўра гап асосий синтактик бирлик саналади. Бундан катта сатҳлар бирликлари мураккаб синтактик қурилма ва абзацдир. Агар гап ўзининг барча аспектлари бўйича мукаммал ўрганилган бўлса, мураккаб синтактик қурилмава абзацҳали мутлақо ўрганилганийўқ»[Фридман Л.Г.:155-156]. Л.Г.Фридманнинг мазкур мулоҳазаси ўринли, албатта. Лекин у абзац компонентлари жумласига фақат мустақил гапларни киритади, мураккаб синтактик қурилма ва бошқа синтактик структуралар эса назардан четда қолади. Ваҳоланки, унинг юқорида келтирилган фикрида мураккаб синтактик қурилма нутқ бирлиги сифатида алоҳида таъкидланганини кўрамиз. Мураккаб синтактик қурилма нутқ бирлиги саналар экан, у нутқнинг гапдан кейинги алоҳида сатҳини ҳам ташкил этади ва абзац таркибида қўлланилгач,убиланпоғоналимуносабатга киришади. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, абзац нутқнинг энг юқори даражадаги сатҳини тақозо этади ва ўз таркибига мустақил гаплар ҳамда мураккаб синтактик қурилмаларни киритгани боис, интегратив хусусият касб этади. Бу жуда муҳимдир, зотан, нутқ бирликларининг поғонали муносабати абзацнинг мазкур хусусияти билан узвий боғлиқдир. Бундан ташқари, абзацнинг тугал хабар ифодасини бериши ҳам унинг ана шу интегративхусусияти биланўлчанади. Нутқ бирликлари жумласига гап, мураккаб синтактик қурилма ҳамда абзацни киритамиз ва улар асосида шу номлар билан аталувчи нутқ сатҳларини белгилаймиз. Айни пайтда синтактик сатҳ тушунчасига алоҳида урғу бермаяпмиз, зотан, гап, мураккаб синтактик қурилма ва абзац кабилар нутқнинг алоҳида сатҳларини ташкил этар экан, ана шунинг ўзи синтактик сатҳ демакдир. Бошқача айтганда, уларнинг ҳар бирида синтактиксатҳни кўрамиз. Тилшунослик фани тараққиётининг бугунги даврига қадар тил сатҳл