II JAHON URUSHI ARAFASIDA POLSHADAGI IJTIMOIY VA IQTISODIY VAZIYAT

Аннотация

Ushbu maqolada ikki jahon urushi oralig’idagi ichki vaziyat, Polsha va uning atrofidagi mamlakatlarning yuksalishi va ularning polshadagi ijtimoiy holatga ta’siri haqida ma’lumot beradi. Kalit so’zlar: PNK (Polsha Milliy Qo‘mitasi), Polyakcha milliy demokratiya (narodowa demokracja milliy democracy), Endeks, Kichik Polsha(G‘arbiy Galisiya), Xristian-demokratlar, Milliy ishchilar partiyasi, "Piast", Polsha dehqon-so’l partiyasi, "Qutqaruvchi" Polsha dehqon partiyasi, “Qora piar”, “Zahenta”, Respublika Xalq Partiyasi, “Shon-sharaf va qadr-qimmat” tashkiloti. 1918 yil noyabr oyi boshida Lyublin shahrida Ignatsi Dashinskiy boshchiligida Polsha Respublikasining Muvaqqat xalq hukumati tuzildi. Bu tuzilma so‘l sotsialistik yo‘nalishga ega edi va Varshavadagi konservativ nemisparast Regensy Kengashiga qarshi edi. Yenjdey Morachevskiy Dashinskiy hukumatida aloqa vaziri etib tayinlandi1. 1918-yil 14-noyabrda Jozef Pilsudskiy davlat boshlig‘i deb e’lon qilindi. Bir kundan keyin Ikkinchi Polsha-Litva Hamdo‘stligining birinchi hukumati tuzildi. Pilsudskiy Yenjdey Morachevskiyni bosh vazir etib tayinladi.1918-yil 16-noyabrda Y. Pilsudskiy radio orqali xalqqa murojaat qilib G‘arb mamlakatlari Polsha mustaqilligini tan olganligini e’lon qildi2. 1919-yilning ikkinchi yarmida Berlin, Varshava va Parijda bu masala bo‘yicha Polsha-Germaniya muzokaralari bo‘lib o‘tdi. Polsha tomonining Versalda ilgari surilgan tashabbuslari g‘olib mamlakatlar tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Inglizlar va amerikaliklar shartnoma loyihasiga qarshi bo‘lib, Polsha uchun nafaqat g‘arbdagi 1772-yilgi chegaralarni, jumladan Gdanskni ham, balki Yuqori Sileziyani ham Polsha tasarrufida ekanini tan oldilar. G‘arbiy Prussiyaning bir qismini etnik nemis hududi deb hisoblagan Germaniya bu hududlar Polshaga berilishga qatiiy qarshilik qildi. Morachevskiy kabineti Lyublin hukumati siyosatini davom ettirdi. Ijtimoiy sohada Polshada qabul qilingan standartlarni joriy etgan bir qator farmonlar chiqarildi o‘sha paytda rivojlangan G‘arbiy Yevropa davlatlarida bo‘lgani kabi ish kuning uzunligi 8 soatga qisqartirildi, bir kunlik dam olish kuni, kasallik va ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar uchun ijtimoiy sug‘urta, kafolatlangan eng kam ish haqi, davlat sektori, inspeksiyalar va mehnat birjalari, ijarachilarning huquqlarini himoya qilish va boshqalar. Polsha XIX asrning oxiridan beri kurashib kelgan proletariatining asosiy talablarini amalga oshirib hukumat bu masalalarni bo‘lajak Seymning ixtiyoriga berdi. Polsha boshqaruvida Pilsudiskiyga G‘arb kuchlari tomonidan bosim uyushtirilayotgan edi. U 1918-yil 16-noyabrda G‘arb davlatlariga nota yubordi lekin, G‘arb hukumatlari tomonidan bu nota inobatga olinmadi. Morachevskiy hukumatini Germaniyadan boshqa hech kim tan olmadi. Ayni paytda Dmovskiy ham Morachevskiy bilan hukumatni egallash uchun raqobat qilayotgan edi. Dekabr oyi boshida PNK (Polsha Milliy Qo‘mitasi) rahbarining emissari S. Grabskiy tomonidan Pilsudski bilan muzokaralar olib borildi. 1 Матвеев Г. Ф. Юзеф Пилсудский и Польская государственность ( 1892 – 1921) Мн.: БГУ, 2010. — С.123. 2 Лыкошина Л.С., Матвеев Г.Ф., Носкова А.Ф. Польша в ХХ веке. Очерки политической истории — М.: Издательство «Индрик», 2012. с. 122 1217 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 5 Tomonlar umummilliy milliy hukumat tashkil etish kabi masalalarda kelishib oldilar. Polsha armiyasining oliy hokimiyatga rasmiy bo‘ysunishi shart qilib qo‘yildi. Ittifoqchi kuchlar qo‘mondoni, Fransiya marshali F. Foshga, PNKni to‘ldirish va Polsha delegatsiyasi tinchlik konferensiyasida Pilsudskiy vakillari tomonidan Germaniya vakili G. Kesselerning Varshavadan chiqarib yuborish talabi qo‘yildi, Pilsudskiyning o‘ngchilar bilan murosaga kelishga harakat qildi chunki Dmovskiy o‘ngchilardan va rus millati vakili edi. Pilsudski: "Men Dmovskiy bilan emas, Rossiya bilan jangni kutaman" degan edi. Hukumatni almashtirish Pilsudskiy uchun nafaqat rasmiy huquqiy, balki nufuzli masala hisoblanardi. Polshada 1919-yil 4-yanvardan 5-yanvarga o‘tar kechasi davlat Sapegi Yanushaytis –Jegota Marian Jozef, knyaz Eustake Sapegi, iqtisodchilar Mstislav Dymovskiy va Yerji Zdzichovski boshchiligidagi konservativ guruh davlat to‘ntarishini amalga oshirishga urindi. Millatchi ruhdagi kursantlar otryadi Morachevskiy boshchiligidagi bir qancha vazirlarni hibsga oldi3. Davlat to‘ntarishi 5-yanvar kuni ertalab bostirildi. Shundan so‘ng amaldagi hukumat yana 10 kun faoliyat yuritdi va 16-yanvar kuni Pilsudiskiy uni istefoga chiqardi. Polshadagi so‘l hukumatlarning o‘zaro kelishmovchiliklari barham topdi. Dunyoga mashhur polshalik pianinochi va bastakor Ignasy Paderevskiy Vazirlar Kengashining yangi prezidenti bo‘ldi4. Paderevskiyning kabinetiga mamlakatda va chet elda munosabat tubdan boshqacha edi. 21-yanvarda Varshava hukumati PNK tomonidan, 30-yanvarda esa AQSh tomonidan tan olingan. 24-fevral Fransiya, keyingi kun Buyuk Britaniya, 27-fevral – Italiya davlatlari ham bu hukamatni tan olishdi. 1919- yil 26-yan