OʻZBEK TILIDA SIFAT SOʻZ TURKUMINING OʻRGANILISHI VA DERIVATSIYASI

Аннотация

This article provides evidence of the history of the origin of the adjective through the opinions of research scholars, provides examples of its use in the language, and explains its derivational cases with the help of examples. An explanation of words formed from serunum and kamunumul adjective compounds, a classification of the origin of adjectives from the book “Devonu lugʻotit turk” by Mahmud Kashgari, and E.V. Sevortyan’s scientific views on the adjective word class are presented. Keywords: adjective and its UGM, derivational case, affixation, composition methods. ИЗУЧЕНИЕ И ОБРАЗОВАНИЕ КЛАССА ПРИЛАГАТЕЛЬНЫХ СЛОВ В УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКЕ Аннотация. В статье представлена история происхождения прилагательного через мнения ученых-исследователей, приведены случаи его употребления в языке, а также объяснены случаи его словообразования на примерах. Объяснение слов, образованных от прилагательных с серунумом и камунумом, классификация происхождения прилагательных из книги Махмуда Кашгари «Девону луготит турк», и Э.В. Представлены научные взгляды Севортяна на семейство прилагательных. Ключевые слова: прилагательное и его УГМ, деривационный статус, аффиксация, способы словосложения. Sifat soʻz turkumi narsa predmet va hodisalarning belgisini bildirish sifatning semantik asosidir. Belgi bildirish xususiyati va farqlanuvchi oʻzgachaliklarga egadir. 1595 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 Sifatning UGMsini “asosan predmetning, qisman harakatning belgisini bildirib, gapda asosan sifatlovchi aniqlovchi, ba’zan kesim, ayrim hollarda hol vazifasida kelish” koʻrinishida tiklash mumkin. Turkiy tillarda sifat tarixan morfologik koʻrsatkichi uncha taraqqiy etmagan soʻz turkumi sanaladi. Tadqiqotchilarning fikriga koʻra sifat dastavval mavjud boʻlmay, keyinchalik ot turkumidan oʻsib chiqqan va shakllanib rivojlangan. E.V.Sevortyanning ta’kidlashicha sifatning otdan differensiatsiyalanish jarayoni ancha ilgari davrlardan boshlangan. V-VIII asrlarga kelib ancha keng tus olgan. Ayrim formulalar ot va sifat uchun mushtarak boʻlgan, ayrimlari faqat sifatgagina tegishli boʻlgan, ayrimlari faqat sifatgagina tegishli boʻlgan, lekin keyingi davrlarda taraqqiy etmagan.Turkiy tillar taraqqiyot bosqichining qadim davrlarida boshlangan sifatning otdan ajralib chiqishi uzluksiz hodisa boʻlib, bu jarayon hanuz davom etmoqda. Bundan hamma sifat ham otdan ajralib chiqqan, degan fikr kelib chiqmasligi kerak. Chunki sifat mustaqil kategoriya sifatida ajralib chiqqandan soʻng bu turkum tarkibiga yangidan qoʻshilgan belgi ifodalovchi bir qator tub va yasama soʻzlar yasovchi affikslar mavjudki, ularning kelib chiqishi va tabiati hozircha aniqlangan emas. Mahmud Koshgʻariy quydagicha tasnif kiritgan: 1.Ismlar 2.Fe’l. Yordamchi soʻzlar va alohida olingan soʻz turkumlari. Ismlar: ot, sifat, son, va ravishga boʻlib oʻrgangan. “Devonu lugʻotit turk” ushbu asar turkiy tillar tarixidagi ilk grammatik asar boʻlib hisoblanadi. XI asrda vujudga kelgan. ”Ashtadxyai” (Grammatik qoidalarning sakkiz boʻlimi) asari maydonga keldi. Olmoshlar va sifatlar alohida soʻz turkumlariga ajratmay, ot va fe’l turkumlariga qoʻshib yuborilgan. Ushbu asar Panini tegishli hisoblanadi. Er.avv.XV asrda vujudga kelgan. Bundan koʻrinadiki sifat tarixi alohida oʻranilmagan. Shunga qaramay ma’lumotlar talaygina. Ammo sifat tarixi haqida emas tasnifi haqida… Sifat derivatsiyasi. Ikki xil usul bilan yasaladi: 1.Affiksatsiya usuli. Oʻzbek tilida sifat yasovchi affiksal anchagina. Ularni birma-bir sanab oʻtamiz. 1. ot+li daftarli, doʻppili,ruchkali a) yasash asosi otdan anglashilgan narsaga egalikni, oʻsha narsaning borligi, mavjudligini bildiradi, b) yasash asosidan anglashilgan narsaning odatdagidan koʻra koʻpligi, moʻlligi,ortiqligini bildiradi: aqlli,suvli,toshli kabi; mavhum otlarga ham shundan anglatgan sifat yasaladi: mehrli, tartibli, mushohadali kabi;aynan shu ma’nolarda egalik, mavjudlik, ortiqlik anglatganda ser,dor,ba qoʻshimchalari bilan sinonim boʻlib keladi; Gʻayratli-sergʻayrat, unumli-serunum kabi; li qoʻshimchasi serunum qoʻshimcha hisoblanadi. 2.Siz qoʻshimchasi. Bu qoʻshimcha juda unumli boʻlib, yasash asosi bilan bogʻliq ravishda belgi, xususiyat, holat kabi xilma-xil ma’nolarni bildiruvchi sifat yasaydi. A) yasash asosidan anglashilgan narsaga ega emaslikni, uning yoʻqligini bildiradi: pulsiz, ruchkasiz, olmasiz kabi; b) yasashdan anglashilgan 1596 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 narsa, holat kamligini bildiradi: aqlsiz, tarjibasiz, kuchsiz kabi; c) narsa buyumning ortiqligini, shu xususiyat uning doimiy belgisiga aylanganligi ma’nolarini bildiradi: cheksiz (dengiz) poyonsiz (choʻl) kabi; siz qoʻshimchasi ba’zan be, no qoʻshimchalari bilan sinonim boʻladi: poyonsiz-bepoyon. Li, ba, bo, ser, dor, mand qoʻshimchalari asosdan ifodalangan belgiga egalikni bildiradi. 3.Sifat+chan=asosdan anglashilgan xususiyatga moyillikni bildiruvchi sifat (koʻngilchan, uyatchan, harakatchan). 4. Fe’l +choq, chiq, chak=asosan anglashilgan ha