XVIII ASR O‘RTALARIDA MARKAZIY OSIYODAGI SIYOSIY VA XALQARO MUNOSABATLARIGA ERONNING TA’SIRI

Аннотация

This article analyzes the specific aspects of political and international relations in Central Asia in the mid-18th century. In particular, attention is paid to the military campaigns of the Iranian ruler Nodir Shah Afshar, his pressure on the Bukhara Khanate, and the socio- political changes that occurred as a result of this pressure. The strengthening of the Mangid dynasty, the influence of the Dzungars, and territorial conflicts with Afghanistan in the internal politics of the Bukhara Khanate are covered based on scientific sources. The article also examines Nodir Shah's religious policy and approach to inter-sectarian relations based on historical sources. These circumstances played an important role in changing the balance of political power in Central Asia. Keywords: Nadir Shah Afshor, Bukhara Khanate, Mangid Dynasty, Dzungar Khanate, 18th century, Central Asia, political relations, Abulfayzkhan, Muhammad Rahimbiy, vassalage, religious politics, Kalmyks. ВЛИЯНИЕ ИРАНА НА ПОЛИТИЧЕСКИЕ И МЕЖДУНАРОДНЫЕ ОТНОШЕНИЯ В СРЕДНЕЙ АЗИИ В СЕРЕДИНЕ XVIII ВЕКА 1457 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 Аннотация. В статье анализируются особенности политических и международных отношений в Средней Азии в середине XVIII века. Особое внимание уделено военным походам иранского правителя Надир-шаха Афшара, его давлению на Бухарское ханство и социально-политическим изменениям, произошедшим в результате этого давления. На основе научных источников освещаются вопросы возвышения династии Мангидов, влияния джунгаров и территориальных конфликтов с Афганистаном во внутренней политике Бухарского ханства. В статье также на основе исторических источников рассматривается религиозная политика Надир-шаха и его подход к межконфессиональным отношениям. Эти события сыграли важную роль в изменении баланса политических сил в Центральной Азии. Ключевые слова: Надир-шах Афшор, Бухарское ханство, Мангидская династия, Джунгарское ханство, XVIII век, Средняя Азия, политические отношения, Абулфайзхан, Мухаммад Рахимбий, вассалитет, религиозная политика, калмыки. XVIII asr o‘rtalarida Markaziy Osiyodagi siyosiy va xalqaro munosabatlariga katta ta’sir ko‘rsatgan yana bir davlat Eron bo‘lib hisoblanadi. Eronda Nodirshoh Afshor144 hokimiyatni qo‘lga olib, atrofdagi davlatlarni ayrimlarini istilo qilgan bo‘lsa ayrimlarini vassallikni tan olishga majbur qilgan. Janubiy Osiyoda ko‘plab davlatlarni bo‘ynsundirgandan so‘ng, O‘rta Osiyo xonliklarini isitilo qilishga kirishgan. Movarounnahrda mavjud davlatlarning bundan keyin mavjud bo‘lishi tahlika ostiga qolgan. Jumladan, Buxoro xonligiga qilingan harbiy yurish davrida Abulfayzxon mag‘lubiyatini tan olib sulh so‘raganda, Nodirshohga Buxoro xonligi katta o‘lpon to‘lashidan tashqari taniqli oila vakillaridan 12 ming kishini garovga ham berib yuborishi lozim bo‘lgan. Ushbu Eronga olib ketiladigan aholi ro‘yxatni Buxoro xonligida katta ta’sir kuchiga ega bo‘lgan Rahimquli Qalmoq tuzganligini Mirzo Abdulazim Somiy asarida keltirib o‘tilgan. Bu esa qalmoqlarning Buxoro xonligida ta’siri yuqori bo‘lganligiga yana bir dalil bo‘lib hisoblanadi. Ehtimolki, Nodirshoh O‘rta Osiyo xonliklari siyosiy hayotida jung‘orlarni ta’sirini yo‘qotishga yoki kuchsizlantirishga harakat qilgan deb xulosa qilishga tarixiy adabiyotlardagi ma’lumotlar ishora qiladi. Muhammad Kozimiyning “Nodirnoma” asarida Nodirshoh 1744 yilda Mosul Nodirshoh Afshor yoki Nodir Qulixon turkmanlarning Afshor qabilasi Kirklu (girxli, karaklyu) urug‘idan. Afshorlar mo‘g‘ulla bosqini davrida hozirgi Ozarbayjon hududiga O‘rta Osiyodan qochib borganlar. Eron safaviylaridan bo‘lgan shoh Abbos I afshorlarni bir qismini o‘zbeklar bosqiniga qarshi turish uchun Xurosonga ko‘chirgan. Nodirshoh Xurosonning Daragyoz hududi Dastgerd qishlog‘ida o‘z urug‘ida hurmatli hisoblangan Imomquli nomli cho‘pon oilasida tug‘ilgan. Tug‘ilish sanasi turli adabiyotlarda turlicha keltirilgan bo‘lib, 1688, 1698 kabi sanalar keltirib o‘tilgan. 1458 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 O‘n besh yoshida Obivard hokimi Bobo Alibek xizmatiga oddiy askar bo‘lib kirgan. Keyinchalik o‘z boshlig‘ining qiziga uylangan va katta o‘g‘li Rizoquli ushbu nikohdan tug‘ilgan. Keyinchalik Obivard hokimi bo‘lgan. 1722 yilda safaviylar davlati afg‘onlar hujumi oqibatida qulagan. Nodirshoh afg‘onlar, Usmonli turklarni Erondan quvib chiqarishda boshchilik qilgan. O‘z askariy quvvatiga tayanib, 1736 yilda Sugovushan shahridagi qo‘shin ko‘rigida o‘zini Eron shahanshohi deb e’lon qilgan va safaviylardan bo‘lgan Taxmasp II taxtdan tushirilib qatl etilgan qamali bilan band bo‘lganda unga Xitoy (Jung‘or xoni nazarta tutilgan) podshosi Mengu-hoqon urushga tayyorlanayotgani, Xitoy, Xo‘ta, Ulug‘ yurt (Mo‘g‘uliston) hududlaridan qo‘shin to‘playotganligi xabari еtib kelgan146 . Bundan oldin ham qalmoqlar hujumining shimoliy-sharqiy Eronda kuzatilganligi Nodirshohni Movarounnahr hududida o‘z hukumronligini o‘rnatishga undagan deb xulosa qilish mumkin. A.E. Shmid tadqiqodlari