POYKEND QO‘RG‘ONIDAN TOPILGAN TEMIR BUYUMLAR

Аннотация

This article presents a scientific analysis of the archaeological expedition conducted in the Poykend fortress, one of the oldest cities of the Bukhara oasis, and the iron items found there, as well as the issues of their restoration. Keywords: Paykend, Amul, Amu Darya, Eurasia, Turkestan, Khorezm, Tokharistan, Middle East, India, Bukhara, Zarafshan, Uzbekistan, Hermitage, Shahnameh. ЖЕЛЕЗНЫЕ ИЗДЕЛИЯ, НАЙДЕННЫЕ В КРЕПОСТИ ПОЙКЕНД Аннотация. В статье представлен научный анализ археологической экспедиции, проведенной в крепости Пойкенд, одном из древнейших городов Бухарского оазиса, и найденных там железных предметов, а также вопросы их реставрации. Ключевые слова: Пайкенд, Амуль, Амударья, Евразия, Туркестан, Хорезм, Тохаристан, Ближний Восток, Индия, Бухара, Зарафшан, Узбекистан, Эрмитаж, Шахнаме. Poykend – G‘arbiy Sug‘diyonaning qadimiy shahri. Bu yerda 1981-yildan beri Davlat Ermitaji va O‘zbekiston Arxeologiya institutining Buxoro arxeologik ekspeditsiyasi ishlab kelmoqda. Qa’ladagi eng muhim obyekt Olov ibodatxonasidir. Uning atrofida temir va bronzadan yasalgan ko‘plab qurol-aslaha va o‘q-dorilar topilgan. 2023-yilda ular qa’laning shimoli va janubidagi antik va ilk o‘rta asr qatlamlarida topildi. Topilmalar orasida turli xildagi temir akinak xanjarlar, uch patli o‘q uchilari, nayza uchi, kamon uchun suyak plastina, kamar qadag‘ich, uzuklar, shuningdek, bezakli temir dubulg‘aning yonoq qismi bor edi. Barcha topilmalar dala sharoitida quruq tozalandi va kimyoviy yo‘l bilan mahkamlandi. Quyidagi materiallar ishlatildi: 646 erituvchisi, ksilol, atseton va 2% dan 15% gacha PBMA. Buyumlar planshetga joylashtirilib, qayta ishlash va hujjatlashtirish uchun bazaga yetkazildi. Keyinchalik restavratsiya kompress, kimyoviy va mexanik tozalash yo‘li bilan davom ettirildi. Topilmalar Buxoro davlat arxitektura-san’at muzey-qo‘riqxonasiga topshiriladi. 1441 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 Poykend (Paykand) – O‘zbekistonda, Buxoro vohasining janubi-g‘arbiy chegarasida joylashgan qadimiy shahar bo‘lib, tarixiy-arxeologik adabiyotlarda G‘arbiy Sug‘diyonaga mansub deb ko‘rsatiladi. Shahar xarobalari Zarafshon daryosining quyi oqimida, Buxoro poytaxtidan ikki karvon yo‘li va Amudaryodagi qadimiy kechuv – Amyuldan yana ikki karvon yo‘li masofada joylashgan. Bu Yevroosiyo yo‘llaridagi muhim tugunlardan biri bo‘lib, bu yerda Xitoydan Sharqiy Turkiston va Transoksiana orqali Yaqin Sharqqa va Buyuk dashtdan Xorazm va Toxariston orqali Hindistonga olib boruvchi savdo yo‘llari tutashgan. O‘rta asr mualliflari Poykend haqida ko‘p yozishgan, uning Buxorodan qadimiyroq ekanini ta’kidlashgan (Narshaxiy). “Shohnoma”ga (Firdavsiy) ko‘ra, Eron va Turon hokimi, afsonaviy Eron shohi Faridun Paykendda (Kunduzda) qadimiy olov ma’badlaridan birini qurgan. Bu Zarafshonning quyi oqimidagi vohalar (G‘arbiy Sog‘diyona) bilan Eron (Sharqiy Xuroson) o‘rtasidagi qadimiy aloqalar va Poykendning mintaqada zardushtiylikning tarqalishidagi ahamiyatining dalilidir. 1981-yildan beri Paykendda Davlat Ermitaji va O‘zbekiston Arxeologiya institutining Buxoro arxeologiya ekspeditsiyasi ish olib bordi. Poykendda o‘tgan asrning 90-yillaridagi eng muhim kashfiyot qa’laning shimoli-g‘arbidagi Olov ma’badi ibodatxonalari bo‘ldi. Poykend qa’lasidagi ma’bad xazinasi bilan bog‘liq ko‘plab topilmalar uning chegaralarida topilgan ko‘rinadi. Shimolda – ular inshootlar pollari orasidagi to‘ldirmalardan, janubda esa maxsus chuqurlar – botroslardan topilgan (MBAE. XIII-son; MBAE. XIV-son. 2023-yilgi mavsumdagi ishlarning asosiy vazifasi qa’la-qo‘rg‘onning dastlabki faoliyat bosqichlarini o‘rganish edi. Shuningdek, kechki antik davr va ilk o‘rta asrlarga oid inshootlar ham o‘rganildi. Buxoro ekspeditsiyasining bu yilgi qazishmalarida topilgan buyumlar uchta joydan: ikkitasi – qa’laning shimoliy qismidan va bittasi – janubdan topilgan. Qa’la devori va milodiy IV asrga mansub IV davr o‘q otish yo‘lagi ostida, shimoli-g‘arbiy burchakda, miloddan avvalgi I asrlar – milodiy I asrlarga oid, VI davrning 1-bosqichiga mansub yo‘lak topildi. Uning to‘ldirmasida, 1-pol ustida temir xanjarlar va o‘q uchi topildi. Qilichsimon xanjarlarda qilich gardi va dastasi yo‘q, uch patli o‘q uchi esa salgina pastga egilgan patlarga ega bo‘lib, milodiy I asrlarga mansub. Bu davrlash keramika topilmalari bilan tasdiqlanadi. Shuningdek, qurol-aslaha qa’laning shimoliy qismidagi 3-raqamli minora – eng sharqiy minora tashqarisidagi IV qurilish davri ostidagi qatlamlarni o‘rganish uchun qazilgan transheyada ham topilgan. Topilmalar miloddan avvalgi I asrlarga mansub VI qurilish davrining 2-bosqichiga ham tegishli. Eng qiziqarlisi keng tig‘li, yirtqich qushlar yoki grifonlarning stillashtirilgan boshlari shaklidagi qilich gardi va shoxli dastali xanjardir. 1442 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 Shuningdek, qilich gardi va dastasiz xanjarlar, harakatlanuvchi tilli qadama va bir qator temir uzuklar va halqalar ham bor, ular olov ma’badiga tez-tez qurbonli