O‘ZBEK VA XITOY ADABIYOTSHUNOSLIGI RIVOJLANISHI VA O‘ZARO ALOQALARI

Аннотация

Ushbu maqola O‘zbek va Xitoy adabiyotshunosligining rivojlanish jarayonlarini, tarixiy va zamonaviy yondashuvlarini tahlil etadi. Shu bilan birga, maqolada ikki mamlakat o‘rtasidagi ilmiy hamkorlik, madaniy aloqalar va tarjima faoliyati alohida ta’kidlanadi. Maqolada so‘nggi besh yil ichida chiqargan ilmiy ishlanmalar, adabiyotshunoslik sohasida yangiliklar va ikki mamlakat o‘rtasidagi ilmiy tadqiqotlar haqida so‘z yuritiladi. Bu ish O‘zbek va Xitoy adabiyotshunosligi o‘rtasidagi aloqalarni yanada mustahkamlashga yordam beradi va jahon adabiyotida o‘z o‘rnini topishga hissa qo‘shadi. O‘zbek adabiyotshunosligining tarixi O‘zbek adabiyotshunosligi o‘zining uzoq va boy tarixiga ega. O‘zbek xalqi o‘z adabiyotini yaratishda qadim zamonlardan boshlab bir qancha madaniy va ilmiy an’analarga ega bo‘ldi. O‘zbek adabiyotining o‘ziga xos xususiyatlari qadimiy turkiy she'rlar va yozma manbalarda namoyon bo‘ladi. O‘zbek adabiyotshunosligining eng dastlabki bosqichlarida o‘zbek tilidagi dastlabki yozma asarlar, jumladan, “Kutadgu Bilig” (XI asr) va “Divan lug‘at at-turk” kabi asarlar o‘rganildi. XIX asrda, o‘zbek adabiyotshunosligi rivojida G‘arb ta’siri sezildi. Adabiyotshunoslar xalq adabiyotini o‘rganish va tahlil qilishda yangi usullarni qo‘llashga kirishdilar. XX asrning boshlarida o‘zbek adabiyotshunosligi milliy qadriyatlar va xalq adabiyotini ilmiy tahlil qilishga alohida e’tibor qaratdi. XX asrning 50-60-yillarida o‘zbek adabiyotida sotsializmning ideologiyasi bilan bog‘liq ko‘plab izlanishlar mavjud edi. “Adabiyotshunoslik tarixi” fanini o‘qitishda ilmiy va adabiy manbalar bilan ishlash barobarida, yangi pedagogik texnologiya usullaridan, turli zamonaviy ta’lim metodlaridan unumli foydalanish samaradorlikni oshiradi. Fanni o‘zlashtirishda darslik, o‘quv va uslubiy qo‘llanmalar, ma’ruza matnlari, tarqatma materiallar, ovozli yozuv va video ko‘rsatuvlardan, hujjatli filmlardan, slaydlar va multimediyali elektron darslik va qo‘llanmalardan foydalaniladi. Mustaqillikdan so‘ng, o‘zbek adabiyotshunosligi yangi yondashuvlar, metodologiyalar va ilmiy izlanishlarni o‘z ichiga olgan holda rivojlana boshladi. 111 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025 Modernizm, postmodernizm, dekonstruktivizm kabi adabiy tahlil metodlari o‘zbek adabiyotshunosligi ilmida keng tarqaldi. Yangi adabiyotshunoslar o‘zbek adabiyoti va uning rivojlanishining zamonaviy tahlilini ishlab chiqdilar. Xitoy adabiyotshunosligi tarixi Xitoy adabiyoti - minglab yillik tarixni oʻz ichiga oladi, eng qadimgi sulolaviy saroy arxivlaridan tortib, Ming sulolasi davrida ziyoli xitoyliklar ommasini xursand qilish uchun paydo boʻlgan yetuk xalq fantastika romanlarigacha. Tang sulolasi davrida (618-907) keng tarqalgan yog‘ochdan bosma nashrning joriy etilishi va Song sulolasi davrida (960-1279) Bi Sheng (990-1051) tomonidan harakatlanuvchi bosma nashrning ixtiro qilinishi yozma bilimlarni butun Xitoy bo‘ylab tez tarqaldi. Zamonaviyroq yozuvchi Lu Xun (1881-1936) Xitoyda bayhua adabiyotining ta'sirchan ovozi hisoblanadi. Xitoy adabiyotining dastlabki qatlamining shakllanishiga turli xil ijtimoiy va kasbiy kelib chiqishi og‘zaki an’analari ta’sir ko‘rsatdi: kult va oddiy musiqiy amaliyotlar (Shijing), fol ochish (Yi jing), astronomiya, jin chiqarish. Liu Shipei Xitoy adabiyotining nasl-nasabini diniy afsunlar va afsunlarga (Chjou marosimlarining “Da chju” bobida keltirilgan olti chju zhuii) kuzatishga urinishgan. Xitoy adabiyotshunosligi juda qadimiy tarixga ega. Xitoyning eng qadimgi adabiy asarlari, masalan, “Shijing” (Sho‘r Tushganlar) va “Chunqiu” (Yilliklar) o‘z davrida xalqning madaniy va ijtimoiy hayotini aks ettirgan. Xitoy adabiyotshunosligi tarixida filosofiya, tarixshunoslik va san’at alohida o‘rin tutgan. Xitoy adabiyotining eng muhim bosqichlaridan biri Tang va Song davrlarida yuzaga keldi, bu davrda she’rlar va badiiy asarlar keng rivojlandi. Xitoyda adabiyotshunoslik ilmiy sohaga aylanishi, ayniqsa, Qing sulolasi davrida boshlandi. Bu davrda yozuvchilar va adabiyotshunoslar G‘arbning ilmiy an'analari va metodologiyalariga asoslanib, Xitoy adabiyotini tahlil qilishda yangi usullarni qo‘lladilar. XX asrda, Xitoy madaniy inqilobi va yangi madaniyat harakati adabiyotshunoslikka yangi yondashuvlarni olib keldi. Yangi Xitoyda adabiyotshunoslik juda tez o‘sdi, va postmodernizm, strukturalizm kabi ilmiy yondashuvlar ko‘plab tadqiqotlar va maqolalarda o‘z ifodasini topdi. O‘zbek va xitoy adabiyotshunosligi o‘rtasidagi hamkorlik O‘zbek va Xitoy adabiyotshunosligi so‘nggi yillarda o‘zaro ilmiy hamkorlikni kuchaytirdi. Xitoy adabiyotshunoslari O‘zbekistondagi adabiyotshunoslar bilan ilmiy konferentsiyalar, seminarlar, va tadqiqotlar o‘tkazish orqali o‘zaro bilim almashdi. Shu bilan birga, o‘zbek adabiyotshunoslari Xitoyda o‘zbek adabiyoti haqida ilmiy maqolalar va kitoblar chop etishdi. O‘zbekistonning adabiyotshunoslik sohasidagi 112 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 7(42), Volume 1 |