BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA TANQIDIY FIKRLASHNING PEDAGOGIK IMKONIYATLARI VA AFZALLIKLARI

Аннотация

В данной статье изложены идеи о педагогических возможностях критического мышления младших школьников, преимуществах критического мышления, эффективности применения средств и методов в процессе урока. Ключевые слова: класс, урок, начальное образование, критика, грамотность, метод, метод, метод, средства. Annotation. This article presents ideas about the pedagogical possibilities of critical thinking in younger schoolchildren, the advantages of critical thinking, and the effectiveness of using tools and methods in the teaching process. Keywords: class, lesson, primary education, criticism, literacy, method, method, method, means. “Tanqidiy fikrlash” atamasi ilk bor XX asrning ikkinchi yarmida vujudga kelgan. Mazkur tushuncha haqida tafsilot berishdan oldin, muayyan fikrlash ko‘nikmalari ustida to‘xtalish maqsadga muvofiqdir. Chunki fikrlash ko‘nikmalari o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni tarkib toptirish uchun nihoyatda zarurdir. Ta’lim jarayonida “tanqidiy fikrlash” atamasidan foydalanish amerikalik faylasuf Jon Dyuiga (1910-yil) borib taqaladi, u ko‘proq uni “reflektiv fikrlash” deb atagan. U shunday ta’rif berdi: “Har qanday e’tiqod yoki bilimning taxminiy shaklini uni qo‘llab-quvvatlovchi asoslar va u moyil bo‘lgan keyingi xulosalar nuqtayi nazaridan faol, qat’iyatli va diqqat bilan ko‘rib chiq” va bunday mulohaza yuritish odatini ilmiy nuqtai nazar bilan aniqladi. Jon Dyui tanqidiy fikrlashni ta’limning yakuniy intellektual maqsad deb bildi. Uning fikricha: “O‘quvchilar muayyan muammo bilan shug‘ullana boshlasalargina, ularda tanqidiy fikrlash paydo bo‘ladi. Shu sababli, 57 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025 ta’lim jarayonining boshlang‘ich nuqtasi hisoblangan, biror vaziyat yoki hodisaga tegishli bo‘lgan eng muhim savol bu hodisa qanday muammoni vujudga keltirishini anglatadigan savoldir. Faqatgina muayyan muammo bilan kurashib, murakkab vaziyatdan chiqish uchun o‘zining shaxsiy yo‘lini izlagandagina, o‘quvchi haqiqatan ham fikrlaydi”. Darhaqiqat, rejali va maqsadli o‘qitish va tarbiyalash jarayonida o‘quvchilarning intellekt darajasini aniqlash zaruriyati tanqidiy fikrlashni shakllantirishni vujudga keltirgan. O‘z ibtidosida bu natijalar oddiy pedagogik metodlar orqali aniqlangan. Bugun biz demokratik jamiyatda yashayapmiz va bu jamiyatda yoshlarning faol hayoti tanqidiy fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lgan vazifalarni bajara olish va muayyan maqsadga erishish uchun zarur ma’lumotlarni topish va o‘z ustida ishlashi talab qilinadi va kuzatib boriladi. «Tanqidiy fikrlash yangi, chuqur g‘oyalar sinovdan o‘tkazilganda, baholanganda, ishlab chiqilganda va qo‘llanilganda yuzaga keladi», deydi Devid Kluster. Devid Kluster tanqidiy fikrlashni quyidagicha ta’riflaydi. Tanqidiy fikrlash - shaxsiy fikrlash. Tanqidiy fikrlash savol va muammolarni aniqlashdan boshlanadi. Tanqidiy fikrlash inson hayoti davomida duch kelgan vaziyatlarda o‘z yechimini topadigan va uni turli misollar bilan tasdiqlaydigan aniq dalillarga intiladi. Tanqidiy fikrlash - bu ijtimoiy fikrlash demakdir. Savol berish va izlanishni davom ettirish bilim va har qanday rivojlanishning mohiyatidir. E.Dakvort o‘z kitobida shunday deydi: “Yorqin g‘oyaning paydo bo‘lishi intellektual rivojlanish ko‘rsatkichidir”. Pedagogikaning asosi bolaning o‘z fikrlarini yaratishi va o‘zini yaxshi his qilishi mumkin bo‘lgan muhitni yaratishdir. Va Dyuining asosiy g‘oyalari: o‘quvchini o‘quv dasturi bilan integratsiya qilish. (Kim? - O‘quvchining o‘zi! O‘qituvchi faqat bunga sharoit yaratadi.) Dyuining ta’lim tamoyili ikki tomonlama: bir tomondan, mavzuning yangi mavzusidan malakali foydalanish orqali tajribani to‘ldirish, ikkinchi tomondan, xarakterning axloqiy xarakterini, ayniqsa intellektual, hamkorlikdagi fikrlashni rivojlantirish. G‘oyalarni g‘isht kabi mustahkamlab qurish mumkin emas ular vaziyat va hodisaga qarab o‘zgarib turadi. G‘oyalar har doim sinov va xato orqali o‘zlashtiriladi va rivojlanib boriladi. Tanqidiy fikrlash haqida so‘z borganda albatta quyidagi savolga duch kelamiz. Tanqidiy fikrlash dasturining o‘ziga xos xususiyati nimada? Butun insoniyat o‘ylayotgani aniq. Qozoq pedagogik Shakarim Qudayberdiuli shunday deydi insonning yaxshi yashashiga uchta xislat asos bo‘la oladi, ular halol mehnat, komil aql, hamma narsadan ustun turadigan pok qalbdir. Bu fazilatlar insonni tug‘ilgan kundan boshlab tarbiyalaydi. Insonga qimmatli fazilatlarni singdirish tug‘ilgandan 58 SCIENCE SHINE INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL Issue 7(42), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 15.04.2025 boshlanishi kerak. Shaxs kamolotida ota-onalar bilan bir qatorda tarbiyachi va o‘qituvchilar ham muhim rol o‘ynaydi, ya’ni ta’lim tizimi zimmasiga yuklangan yuk yengil emas. Ta’lim tizimiga kirib kelayotgan interfaol usullar, ayniqsa, «O‘qish va yozish orqali tanqidiy fikrlashni rivojlantirish» loyihasi o‘qituvchilarning faol ijodiy faoliyatini ta’minlashda alohida o‘rin tutadi. Chunki loyiha o‘quvchilarni izlanish, o‘z ustida ishl