ШАРҚИЙ ФАРҒОНА ҲУДУДЛАРИДА МАККАЖЎХОРИ ПОЯ ПАРВОНАСИНИНГ РИВОЖЛАНИШ ХУСУСИЯТЛАРИ

Аннотация

In the article, the characteristics of the development of the corn stem moth in the mountainous regions of Eastern Ferghana are described as 3 generations per season, the total damage caused by the stem moth to the corn planted in the late period is 20.9%, and the morphological characteristics of this insect in the development stage are described. Key words: Corn, corn stem borer, Ostrinia nubilalis Hb, trichogramma, bracon, insecticide. Манбаларда келтирилган маълумотларга кўра, 2021йилда Фарғона вилоятининг ўзида 7937 гектар майдонларда асосий экин сифатида 20000 гектардан ортиқ майдонларда иккинчи экин сифатида маккажўхори етиштирилган[18]. Касалликлар, зараркунандалари ва бегона ўтлар маккажўхори ҳосилини камайтирадиган асосий биотик омиллардир. Маккажўхори парвонаси Ostrinia nubilalis (Lepidoptera: Pyralidae) маккажўхори (Zea mays)нинг энг хавфли зараркунандаларидан бири сифатида қаралиб, дунё бўйлаб энг катта зарарга олиб келиши мумкин, бу 52 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference йилига таҳминан 1,6 миллиард еврога тенг [15]. Бу турнинг ватани Европа бўлиб, кейинчалик Осиё, Шимолий Африка, Шимолий Америка, Канадада учраши маълум қилиниб ҳозирги кунда деярли барча маккажўхори етиштирувчи ҳудудларда учратиш мумкин [10]. Ostrinia nubilalis полифаг ҳашарот бўлиб [9], бу ҳашаротлар жуда кўп ўсимликлар билан озиқланиб ботаник оиласига мансуб 131 авлод ўсимликлари билан озиқланиши қайд қилинган [19]. Lewis (1975) маълумотларига кўра АҚШ да бу ҳашарот капалак қуртлари 233 ўсимлик турида топилган. Полшада O. Nubilalis учун хос ўсимликларнинг тўлиқ рўйхати маълум эмас, аммо ҳозиргача зараркунанда озиқланиш учун топилган: маккажўхори (Zea mays L.), ширин маккажўхори (Zea mays var. mays.) зараркунандалари учун мос ўсимлик сифатида қаралади. Тадқиқотчилар [5,21] маккажўхори поя парвонаси томонидан етказилган зарарни тўғридан-тўғри ҳамда доннинг шикастланиши, поянинг синиши, Fusarium патогенларининг мавжудлиги билан боғлиқ бўлиб унинг етказилган зарар натижасида жиддий ҳосил йўқотилишга олиб келиши ўрганилган. АҚШ да Ostrinia nubilalis томонидан етказилган иқтисодий йўқотишлар 1 миллиард долларгача (Huang va boshq. 2014), Германия қишлоқ ва ўрмон хўжалиги федерал биологик тадқиқот маркази томонидан қилинган ҳисоб-китобларга кўра йилига 11-12 миллион евро йўқотишларга олиб келади, [12]. Зарари бутун дунё бўйлаб йилига 1,6 миллиард еврога тенг (www.fao.org). Lisowicz F (2003b) маълумотларига кўра Ostrinia nubilalis қуртлари интенсив маккажўхори етиштириладиган ҳудудларда 50дан 80 гача, маҳаллий миқёсида эса 100% гача ўсимликларга зарар етказади, бу эса дон ҳосилдорлигини 40% гача йўқотилишга олиб келади. Сербиянинг “Маккажўхоричилик тадқиқот институти” олимларининг таъкидлашича, Ostrinia nubilalis Шарқий Европада маккажўхорининг энг хавфли зараркунандалардан бири бўлиб, ғалла ҳосилини 25% га қадар йўқотилишига олиб келган. АҚШ да 2010 йилда маккажўхори парвонасининг иқтисодий зарари 1 миллиард доллардан ошган [13]. Республикамизда Ostrinia nubilalis тарқалиши бўйича Ш.Хўжаев ушбу зараркунандани биринчи марта Фарғона водийсида В.Василев, Бухоро вилоятида В.Яхонтов томонидан, сўнгра Қирғизистон Республикасида, шунингдек, Самарқанд Тошкент вилоятларида А.Петров томонидан қайд этилганлиги таъкидланган [2]. Фарғона водийси шароитида Ф.Юлдашев томонидан (2017) маккажўхори парвонасининг зарар келтириш хусусиятлари ва қарши кураш чора-тадбирларига оид тадқиқотлар олиб 53 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference борилган. Ушбу зараркунанда томонидан етказилган зарар ва йўқотишлар юқори бўлиб, бунга қарши самарали назорат қилиш усулларини ишлаб чиқиш кўплаб тадқиқотлар қўлланилишига олиб келди. Ostrinia nubilalis қуртларини маккажўхори агроэкотизимида тўғридан-тўғри назорат қилишда (биологик ва кимёвий) ҳимоя қилиш (қуртлар пояга киргунга қадар) муддатларини тўғри бегилаш муҳим аҳамиятга эга [17,11]. Ҳозирги кунга қадар олиб борилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, инсектицидларни қўллаш муддатини тўғри аниқлаш МПП назоратида муваффақиятга эришишнинг муҳим шартидир. Инсектицидлар тухумдан чиққан қуртларга дарҳол қўлланилганда энг самарали муддат бўлиши таъкидланган [8,20], чунки етук қуртлар ўсимликнинг поясига кириб олгандан сўнг унга кимёвий ишлов бериш имконсиз бўлиб қолади [6]. Ostrinia nubilalis қуртларига қарши механик ишлов бериш учун культивация ёрдамида ишлов қилиш [3], ўсимлик қолдиқларини йиғиш, қишки диапаузада қуртларнинг ўлимини ошириш учун чуқур шудгорлаш муҳим амалий аҳамиятга эга [23]. Ostrinia nubilalis турини биологик назорат қилиш учун кўпинча Trichogramma pintoi, қуртларга қарши Bracon hebetor Say паразитлари қўллаш муҳим ҳисобланади. Ostrinia nubilalis маккажўхори поя парвонасининг ўрганиш бўйича тадқиқотлар 2009-2023 йиллар давомида Шарқий Фарғона тоғ олди ҳудудларида “Анор”, Сурайёхоним фермер хўжаликлари (40°38'57.5"N 72°32'10.0"E) ҳудудларида олиб борилди. Капалакларни йиғиш асосан кечалари, тунги ёритқичли мосламалар ёрдамид