SIRDARYO VILOYATI SUG‘ORILADIGAN MAYDONLARDA SIZOT SUVLARI DINAMIKASI

Аннотация

В данной статье проведён анализ орошаемых земель Сырдарьинской области с классификацией территорий по глубине залегания и степени минерализации грунтовых вод на основе статистических данных за 2016– 2017 годы. В ходе исследования изучено влияние уровня залегания грунтовых вод и степени их минерализации на урожайность сельскохозяйственных культур. В результате анализа установлено, что глубина и минерализация грунтовых вод оказывают прямое воздействие на урожайность. Обоснована необходимость планомерного осуществления агротехнических мероприятий для повышения эффективности землепользования. Ключевые слова: грунтовые воды, степень засоления, урожайность, агротехнические мероприятия, Сырдарьинская область, ирригация. Annotation This article analyzes the depth of groundwater levels and salinity in the irrigated lands of the Syrdarya region, with areas divided based on statistical 85 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference data from 2016–2017. During the study, the effect of groundwater levels and their salinity on agricultural crops, particularly on yield, was examined. The analysis revealed that the depth of groundwater and salinity levels directly affect crop yields, and the need for planned agro-technical measures was substantiated. Key words: Groundwater, salinity level, Crop yield, Agrotechnical events, Syrdarya region, Irrigation Hozirgi davrda suv resurslarining, xususan, yer osti suvlarining kamayib borayotgan zaxiralari, ularning ifloslanishi va noto‘g‘ri boshqarilishi global miqyosda dolzarb ekologik muammolardan biri hisoblanadi. O‘zbekistonda sug‘oriladigan yerlar, ichimlik suvi ta’minoti va sanoat ehtiyojlari uchun yer osti suvlaridan keng foydalaniladi. Shu sababli ularning holatini nazorat qilish, hisobga olish va oqilona boshqarish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Shu munosabat bilan, 2017-yil 4-may kuni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Yer osti suvlari zaxiralaridan oqilona foydalanishni nazorat qilish va hisobga olishni tartibga solish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi qarori qabul qilindi. Ushbu qaror yer osti suvlarini hisobga olish, ularni muhofaza qilish va resurslardan samarali foydalanishni ta’minlashda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida yer osti va sizot suvlaridan foydalanish amaliyoti, mavjud muammolar va ularni hal qilish yo‘llari, shuningdek, Prezident qarorining ijrosi bo‘yicha olib borilayotgan ishlar tahlil qilinadi. Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqotlar “Dala tajribalarini o‘tkazish uslublari”, “Методика полевого опыта” tuproqning agrofizik va agrokimyoviy tahlillari “Методы агрохимических и агрофизических исследований в поливных хлопковых районах”, GOST 17.1.3.07-82 –“Yer osti suvlari sifatini nazorat qilish” bo‘yicha metodik ko‘rsatmalar va uslubnomalar asosida olib borildi. Tahlil va natijalar. O‘zbekiston Respublikasida yer osti suvlaridan foydalanish va ularni boshqarish bo‘yicha huquqiy asoslar mavjud bo‘lsa-da, ularning ijrosini kuchaytirish zarur. Suv manbalarining monitoringi va hisobga olinishini raqamlashtirish, quduqlarni ruxsatnoma asosida ishlatish tizimini takomillashtirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Kelgusida yer osti suvlari resurslarini muhofaza qilish, ifloslanishdan saqlash, suvdan foydalanuvchilar orasida tushuntirish ishlarini kuchaytirish zarur. Maqola natijalari hududiy suv siyosatini shakllantirishda ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. 86 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Sirdaryo viloyati sizot suvlari sathining chuqurligi bo’yicha maydonlarga bo’linishi 2016-yil. Sirdaryo viloyati sizot suvlari sathining chuqurligi bo’yicha maydonlarga bo’linishi 2017-yil. Tadqiqot doirasida sizot suvlari sathining chuqurligi bo‘yicha yer maydonlarining taqsimoti ikki davrga oid statistik ma’lumotlar asosida tahlil qilindi. Maqsad – sizot suvlari sathidagi o‘zgarishlarni aniqlash va bu holatning meliorativ hamda agroekologik sharoitlarga ta’sirini baholashdan iborat bo‘ldi. 2016-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, jami 287.46 ming gektar yer maydonining katta qismi – ya’ni 234.41 ming gektari (81.5%) sizot suvlari sathi 1.5–3 metr chuqurlikda joylashgan. Shu bilan birga, 0–1.5 metr chuqurlikdagi 87 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference sayoz qatlamlarda joylashgan yer maydonlari 34.05 ming gektarni (11.8%) tashkil etgan. 3–5 metr chuqurlikdagi qatlamda esa 19.00 ming gektar (6.6%) yer maydoni qayd etilgan. 2017-yilgi esa jami 285.15 ming gektar yer maydoni bo‘yicha o‘tkazilgan tahlilda 1.5–3 metr chuqurlikdagi yerlar 243.76 ming gektarni (85.7%) tashkil qilgan. Sayoz qatlamdagi (0–1.5 m) yer maydoni 27.89 ming gektar (9.8%), 3–5 metr chuqurlikdagi yer esa 15.49 ming gektar (5.4%) ni tashkil etgan. Ushbu ikkita holatni solishtirish natijasida quyidagi asosiy ilmiy xulosalar aniqlandi: Sizot suvlari sathi o‘rtacha chuqurlik (1.5–3 m) tomon siljigan, bu holat tu