BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARINI KONSTRUKSIYALASH VA MODELLASHTIRISH KOMPETENSIYALARINI RIVOJLANTIRISH

Аннотация

Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘qituvchilik kasbiga tayyorlanayotgan talabalarni hozirgi zamon ta’lim talablariga mos ravishda tayyorlash va maktabga yetuk kadr etib yetkazish, bo‘lajak o‘qituvchilarining konstruksiyalash va modellashtirish kompetensiyalarini rivojlantirishning nazariy hamda amaliy jihatlari keltirib o‘tilgan. Shuningdek, bu kompetensiyalarni shakllantirishda innovatsion va integratsion yondashuvlarning o‘rni, metodologik yondashuvlar, zamonaviy pedagogik texnologiyalar va ilg‘or rivojlantirilgan tajribalarning ahamiyati haqida fikr yuritiladi. Kalit so‘zlar: Boshlang‘ich ta’lim va sinf, konstruksiyalash, modellashtirish, kasbiy pedagogik kompetensiya, innovatsion va integratsion yondashuv, metodika, zamonaviy o‘qituvchi. Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib dunyo miqyosida o‘z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib kamol topishi, baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz. (Sh. M. Mirziyoyev) Hozirgi zamonaviy taraqqiyotning shiddat bilan rivojlanib borayotganligini inobatga olgan holda bugungi ta’lim tizimi oldidagi asosiy masala bo‘lajak malakali kadrlarni yetkazib berish eng muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Buning uchun esa, malakali kasb egasi, innovatsion va integratsion fikrlovchi, mustaqil qaror qabul qiluvchi va nazariyani amalda qo‘llay oladigan bo‘lajak boshlang‘ich ta’lim o‘qituvchilarni tayyorlash talab etiladi. Xususan, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi kasbi o‘ta mas’uliyatli bo‘lib, u bolaning shaxs sifatida shakllanishida asosiy rol o‘ynaydi. Shu bois, bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchisini tayyorlash jarayonida nafaqat fan asoslarini o‘rgatish, balki ularni pedagogik faoliyatga tayyorlash, konstruksiyalash va modellashtirish kompetensiyalarini rivojlantirish zarurati ortib bormoqda. Konstruksiyalash va modellashtirish kompetensiyalari o‘qituvchining ta’lim jarayonini puxta rejalashtirish, mazmunli tashkil etish va tahlil qilish ko‘nikmalarini o‘z ichiga oladi. Bu kompetensiyalar o‘qituvchiga o‘quv materiallarini didaktik birliklarga ajratish, metodik vositalarni tanlash, darsni loyihalashtirish va innovatsion metodlarni qo‘llash imkonini beradi. 1. Konstruksiyalash va modellashtirish kompetensiyalari mohiyati  Konstruksiyalash tushunchasi Pedagogik faoliyatda konstruksiyalash — bu o‘quv jarayonining strukturaviy tarkibini yaratish, darsning maqsad, mazmun, shakl va metodlarini bir butun tizimga keltirish jarayonidir. Konstruksiyalash kompetensiyasi o‘qituvchining ta’lim mazmunini o‘quvchilarga moslashtirib berish, dars tuzilmasini loyihalash va uni samarali tashkil etish qobiliyatini anglatadi. 29  Modellashtirish tushunchasi Modellashtirish esa real pedagogik vaziyatlarni yoki o‘quv jarayonini soddalashtirilgan ko‘rinishda tasvirlash orqali tahlil qilish va takomillashtirish imkonini beradi. Pedagogik modellar yordamida dars jarayoni, o‘quvchilarning faoliyati va natijalarini prognoz qilish mumkin. 2. Bo‘lajak o‘qituvchilar kompetensiyalarini shakllantirish zarurati Zamonaviy pedagogik faoliyatda quyidagi omillar bo‘lajak o‘qituvchilarda konstruksiyalash va modellashtirish kompetensiyalarini rivojlantirish zaruratini yuzaga keltiradi: Ta’lim mazmunining yangilanishi — yangi o‘quv dasturlari va standarti asosida ishlay oladigan mutaxassis zarur; Innovatsion texnologiyalarning joriy qilinishi — darslarni yangicha metodlar asosida loyihalash talab etiladi; Tanqidiy va tizimli fikrlashni rivojlantirish — o‘qituvchi o‘z faoliyatini tahlil qila olishi va takomillashtirishi lozim; Ijodiy yondashuv — har bir darsni individual yondashuv asosida tuza olish zarurati ortmoqda. 3. Kompetensiyalarni rivojlantirish bosqichlari Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun konstruksiyalash va modellashtirish kompetensiyalarini rivojlantirish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:  Nazariy tayyorgarlik bosqichi Bu bosqichda talabalar ta’lim jarayoni, pedagogik loyihalash, metodik tizimlar haqida nazariy bilimlarga ega bo‘ladilar. Asosiy e’tibor quyidagilarga qaratiladi: Ta’lim tamoyillari va o‘qitish texnologiyalari; Dars dizayni va o‘quv jarayoni modellashtirish usullari; Pedagogik kompetensiyalarning tarkibi.  Amaliy mashg‘ulotlar bosqichi Talabalar o‘quv mashg‘ulotlarida mustaqil dars loyihalari yaratadi, ularni modellashtiradi va tahlil qiladi. Bu jarayonda quyidagilar amalga oshiriladi: Dars rejasi tuzish; Ta’lim vositalarini tanlash va qo‘llash; Pedagogik modellar tuzish (grafik, sxematik, konseptual xaritalar).  Tajriba-sinov bosqichi Pedagogik amaliyot jarayonida talabalar o‘z loyihalarini amalda sinab ko‘radi. Darslar o‘tkazilib, natijalar tahlil qilinadi, takomillashtirish choralari belgilanadi. 4. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar va metodlar Bo‘lajak o‘qituvchilarning konstruksiyalash va modellashtirish kompetensiyalarini shakllantirishda quyidagi zamonaviy texnologiyalardan samarali foydalanish mumkin: Darsni loyihalash texnologiyasi – har bir