MAMLAKATIMIZDA QAYTA TIKLANADIGAN RESURSLAR VA MUQOBIL ENERGIYA MANBALARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGINI OSHIRISH YO‘LLARI

Аннотация

Mazkur maqolada qayta tiklanadigan resurslar va muqobil energiya manbalaridan foydalanish holati tahlil qilinib, ushbu sohadagi samaradorlikni oshirish imkoniyatlari o‘rganiladi. O‘zbekistonda ushbu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan islohotlar, investitsiya loyihalari va texnologik yangilanishlar misolida tahlillar keltirilgan, jumladan samaradorlikni oshirish bo‘yicha tavsiyalar ham taqdim etilgan. Kalit so‘zlar: qayta tiklanadigan energiya, muqobil manbalar, energiya samaradorligi, yashil iqtisodiyot, quyosh energiyasi, shamol energetikasi 1. Kirish. Bugungi kunda jahon hamjamiyati oldida turgan eng dolzarb muammolardan biri - energiya resurslaridan samarali foydalanish va ekologik barqarorlikni ta’minlashdir. An’anaviy energiya manbalari - neft, gaz va ko‘mir zaxiralarining cheklanganligi, ularni ishlatish natijasida atmosferaga chiqadigan zararli moddalarning ortishi, iqlim o‘zgarishi hamda tabiiy ofatlar sonining ko‘payishi butun dunyo davlatlarini muqobil energiya manbalarini izlash va ulardan foydalanishga undamoqda. Dunyo mamlakatlari energiya manbalaridagi tanqislik, iqlim o‘zgarishi, atmosferaga chiqarilayotgan zaharli gazlar miqdorining ortishi kabi muammolarga duch kelmoqda. Shu munosabat bilan qayta tiklanadigan resurslar va muqobil energiya manbalariga talab oshib bormoqda. Qayta tiklanadigan energiya - tabiiy ravishda tez tiklanadigan, muhitga kam ziyon yetkazadigan manbalardir (masalan, quyosh, shamol, gidroenergiya, geotermal va biomassa energiyalari). O‘zbekiston ham ushbu global tendensiyalardan chetda qolmayapti. Mamlakatimizda so‘nggi yillarda qayta tiklanadigan energiya manbalaridan - quyosh, shamol, gidro va biomassa energiyasidan foydalanishga katta e’tibor qaratilmoqda. Bu borada qator davlat dasturlari qabul qilingan, investitsiyaviy loyihalar amalga oshirilayotgan hamda yangi innovatsion texnologiyalar joriy etilmoqda. 2030 yilgacha qayta tiklanadigan energiya ulushini oshirish, energiya tejamkorlikni kuchaytirish va "yashil iqtisodiyot"ga o‘tish bo‘yicha izchil chora-tadbirlar ko‘rmoqda. Davlatimiz tomonidan "Yashil energiya" strategiyasi, quyosh va shamol elektrostansiyalarini barpo etish loyihalari amalga oshirilmoqda. 175 International scientific journal “Interpretation and researches” Volume 1 issue 5 (51) | ISSN: 2181-4163 | Impact Factor: 8.2 Qayta tiklanadigan resurslardan foydalanish nafaqat iqtisodiy jihatdan maqbul, balki atrof-muhitni muhofaza qilish, aholi salomatligini saqlash va kelajak avlod uchun barqaror muhit yaratishda ham muhim ahamiyatga ega. Shu nuqtai nazardan, mazkur mavzudagi tadqiqot - mamlakatimizning energetika salohiyatini kengaytirish, energetika xavfsizligini ta’minlash hamda “yashil iqtisodiyot”ga o‘tish borasidagi ilmiy va amaliy asoslarni o‘rganishga qaratilgan. 2. Mavzuga oid adabiyotlar tahlili. Qayta tiklanadigan energiya va muqobil energiya manbalari sohasi bugungi kunda jahon energetika tizimida eng tez rivojlanayotgan yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Bu borada olib borilgan tadqiqotlar asosida bir necha muhim xulosalarni keltirish mumkin. Xalqaro energetika agentligi (IEA) hisobotlariga ko‘ra, 2023 yilda qayta tiklanadigan energiya manbalari dunyodagi umumiy energiya ishlab chiqarishning 30% dan ortig‘ini tashkil etgan. Quyosh va shamol energetikasi bu o‘sishning asosiy manbai bo‘ldi. IEA ta’kidlashicha, ushbu energiya turlari nafaqat ekologik barqaror, balki iqtisodiy jihatdan ham samaralidir [6]. IRENA (International Renewable Energy Agency) tomonidan 2022-2023 yillarda e’lon qilingan ma’lumotlarda, qayta tiklanadigan energiya texnologiyalari xarajatlari so‘nggi 10 yil ichida 60-80% ga kamaygani qayd etilgan. Masalan, quyosh panellari narxi 2010 yildan buyon qariyb 85% ga arzonlashgani tufayli, iqtisodiy samaradorlik darajasi ortib bormoqda [7]. REN21 xalqaro tadqiqot tashkiloti o‘zining “Global Status Report”ida qayta tiklanadigan energiya sohasidagi global tendensiyalar, siyosatlar va moliyalashtirish masalalariga to‘xtalib o‘tadi. 2023 yilgi hisobotda davlatlarning 80% dan ortig‘i ushbu soha uchun milliy strategiya va subsidiyalar joriy etgani ta’kidlangan [12]. O‘zbekiston sharoitida esa bu sohada so‘nggi yillarda sezilarli o‘sish kuzatilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda Navoiy, Buxoro va Jizzax viloyatlarida quyosh elektrostansiyalari faoliyati boshlangan. 2030 yilgacha mamlakatda qayta tiklanadigan energiya ulushini 25% ga yetkazish rejalashtirilgan [14;1]. UNDP Uzbekistan va boshqa xalqaro tashkilotlar O‘zbekistonda “yashil energiya”ni rivojlantirish bo‘yicha loyihalarni amalga oshirmoqda. Xususan, shamol va biomassa energiyasidan foydalanish, quyosh kollektorlarini aholi o‘rtasida keng joriy etish bo‘yicha tajriba loyihalari qo‘llab-quvvatlanmoqda [13]. Shuningdek, Jahon bankining “Renewable Energy Progress Report”ida qayd etilishicha, rivojlanayotgan davlatlarda qayta tiklanadigan energiyaga investitsiyalar ko‘paytirilmoqda. Bunda texnik salohiyat, tarif siyosati va moliyaviy k