PSIXOLOGIYALIQ TRENIN’DE ÁMELIY SHINIǴIWLARDI QÓLLAWDIŃ USILLARI

Аннотация

In this study, we present information about the importance of using psychological training in practical training. During our study, we discussed the basic rules for organizing psychological training and ideas based on psychological research. During our study, the authors studied many psychological methods and gained new ideas for organizing psychological training. Keywords: Personality worldview, psychological training, psychologist-trainer, psychological research, psychological methods. 291 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 Trenin’ túsinigi hám onıń sebepleri psixolog trener ushın hám bul jerge jıynalǵan tıńlawshılar ushın túrlishe bolıwı múmkin. Mashqalalı boladı, qashan trener hám tıńlawshılardıń dúnya qarasları hár qıylı bolǵan jaǵdaylarda kórip shıǵıladı. Trenin’te tiykarǵı wazıypa ne degen sorawǵa juwap beriw ushın "trenin’" túsinigi neni ańlatatuǵının tallap alıw maqsetke muwapıq bolar edi. Trenin’ sózi inglis tilinen alınǵan bolıp, shınıǵıw islew túsinigin ańlatadı. Shınıǵıwdıń tiykarı nede? Shınıǵıw waqtında insan shınıǵıwı múmkin bolǵan háreketlerdi ámelge asıradı. Mısalı, insan júziwdi úyreniwi ushın ol aldın suwda tura alıwdı úyreniwi kerek, olardı qurǵaq basseynde shınıǵıwı júdá qızıq. Sonnan kelip shıqqan halda ayırımlardıń sózlerine qarsılıq bildiriw orınlı, olardıń pikirinshe: "trenin’ bul turmıstıń qanday da bir modeli, reallıqtı shınıqtırıw usılı, ol haqıyqıy turmısqa uqsaydı." Bul naduris kózqaras. Jasawdı úyreniw ushın insan jasawı kerek. Demek trenin’ qatnasıwshılar turmısınıń bir bólegi bolıp qalıwı kerek. Trenin’niń quramı neden ibarat? Bul sorawǵa juwap beriwden aldın ámeliy psixologtiń maqset wazıypaların anıqlastırıw hám analizlew kerek boladı. Álbette bul haqqında kóplegen jaǵdaylar keltirilgen. Psixologtıń bilimlendiriwdegi wazıypası: psixologiyalıq járdem kórsetiw, psixologiyalıq járdem beriw, bala rawajlanıwınıń optimal varianttı jaratıw hám basqalar. Barlıq baǵdarlarda tiykarǵı maqsetler bar desek asıra aytqan bolmaymız. Barlıq psixologiyalıq xızmetlerde bala rawajlanıwı hám onıń ómirindegi unamlı ózgerislerdiń analizi bar. Bunda psixolog baladan uzaǵıraq iskerlikte turǵanday kórinedi, oǵan uzaǵınan járdem berip turǵanday seziledi. Áyne úlkenler hám balalar psixologtıń qatnasına onnan keńes sorawǵa baradı. Olar mashqalalarǵa dus kelse, psixologtan onıń sheshimin sheship beriwin soraydı. Kópshilik qánigelerdiń pikirinshe, trenin’ toparın demokratiyalıq jol menen basqarıw maqul, direktivlikke tánlik avtoritarlıq usıldıń ústinliginen derek beredi, bul unamsız aqıbetlerge alıp keliwi múmkin, biraq izertlewlerdiń kórsetiwinshe ayırım jaǵdaylarda avtoritarlıq usıldı qollanıw jaqsı nátiyje beredi: 1) topardıń wazıypası anıq baǵdarlanǵan jaǵdayda; 2) qatnasıwshılar kúshli stress tásirinde bolsa; 3) dinamika topar ushın anıq bolmaǵanda hám qatnasıwshılar óz wazıypaların tolıq ańlamaǵanında (K. Rudestam, 1993). Kópshilik nurlar trenin’ basında olardı qattı basqarıwın hám anıq maqset wazıypalarınıń bar bolıwın qáleydi. Bul uyalıw, álbette, baslanǵısh basqısh ushın kerek bolıwı múmkin, bunda qatnasıwshılardaǵı uyalıwshılıq jaǵdayın, qáweterleniw dárejesin azaytıw múmkin. Sonıń menen birge tájiriybeli basshı áste-aqırınlıq penen topardı ózin-ózi basqarıw jaǵdayına alıp keliwi múmkin. Eń nátiyjeli usıl bul liberal usıl esaplanadı. Bunda trener qatnasıwshılar ortasında passiv jaǵdayǵa iye bolmawı kerek, bunda psixoterapevtler kóp waqıt dawamında topardıń islep atırǵan isine aralaspay turadı, olardıń bir sheshimge keliwin kútedi. 292 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 Sonı da atan ótiw zárúr, anıq trenin’ mektepleri hám topardı basqarıw jaǵdayların parallel ámelge asırmaw talan etiledi. Basqarıw usılı hám basqarıwshınıń jeke pazıyletleri arasında baylanıs bolıwı zárúr, sonda ǵana trenin’ óz nátiyjesin beriwi múmkin. Bunnan tısqarı, topardıń rawajlanıwına qaray eksperttiń basqarıw usılınıń ózgeriwi bul basqarıwshınıń maman qánige ekenliginen derek beredi. Topar baslawshısı shaxsınıń sıpatlaması. Kóplegen qánigelerdiń (A.Kosevska, S.Kratoxvil, M.Liberman, K.Rodjers, Slavson, I.Yalom hám basqa alımlar) pikirin uliwmalastırıp, trenin’ basqarıwshısı tómendegi sipatlarga iye bolatuģının atap ótiw múmkin: • kliyentke itibar qarata alıw, oǵan járdem bere alıw; • óz pikirlerine ashıqlıq, sabır-taqat hám jaǵdayǵa beyimlese alıw; • empatiklik, seziwsheńlik, emocional komfort ortalıǵın jarata alıw; • toparda óz emociyaların anıq kórsete alıw qábiletiniń bar ekenligi; • entuziazm hám optimizm, qatnasıwshılardıń ózgeriwine iseniw qábileti; • ózin-ózi basqara alıw, anıqsızlıqlar hám frustrasiyaǵa shıdamlılıq, ózin-ózi basqarıwdıń joqarı dárejesi; • ózine isenim, ózine unamlı múnásibette bolıw, ózin haqıyqıy bahalaw, óziniń mashqalalı jaǵdayların, mútájliklerin, motivlerin ańlaw; • bay qıyal, intuciya; • intellekttiń joqarı dárejesi. Psixokorrekciyalıq topar boyınsha iri qániges K.Rudest