R DASTURLASH TILIDA QISHLOQ XO‘JALIGIDAGI IQTISODIY JARAYONLARNI PROGNOZLASH: BUG‘DOY HOSILDORLIGI MISOLIDA

Аннотация

Ushbu maqolada R dasturlash tilida qishloq xo‘jaligi sohasida bug‘doy hosildorligini prognozlashning samarali usullari ko‘rsatilgan. 2015-2024 yillar ma’lumotlari asosida bug‘doy hosildorligi prognozlari berilib, 2025-2026 yillar uchun istiqbol prognozlari tuzildi. Maqolada ARIMA modeli va lineer regressiya usullari yordamida ma’lumotlar tahlil qilinib, 2025 va 2026 yillarda O‘zbekiston hududida hosildorlikning qanday o‘zgarishini kutish mumkinligi ko‘rsatilgan. R dasturlash tili yordamida amalga oshirilgan bu tahlil qishloq xo‘jaligi uchun samarali qarorlar qabul qilishda muhim ahamiyatga ega. Bu maqola qishloq xo‘jaligida bug‘doy ekishni optimallashtirish va hosildorlikni oshirishga yordam berishi mumkin. Kalit so‘zlar: R dasturlash tili, prognozlash, qishloq xo‘jaligi, bug‘doy hosildorligi, ARIMA modeli, regressiya modeli. Bug‘doy, qishloq xo‘jaligida eng muhim ekinlardan biri bo‘lib, uning hosildorligi yil sayin o‘zgarib turadi. Ushbu maqolada bug‘doy hosildorligini prognozlashda zamonaviy statistik usullardan biri bo‘lgan R dasturlash tili yordamida ARIMA va regressiya modellari qo‘llanilgan. 2015-2024 yillar oralig‘idagi ma’lumotlar tahlil qilinib, 2025-2026 yillar uchun prognozlar beriladi. Ushbu natijalar O‘zbekiston hududida qishloq xo‘jaligi rivojlanishini prognozlash va hosildorlikni oshirish uchun kerakli choralarni ko‘rishda muhim rol o‘ynaydi. Bug‘doy hosildorligini prognozlash uchun quyidagi o‘zgaruvchilar kiritilgan: Yog‘in miqdori (mm) Havo harorati (°C) Mineral o‘g‘itlar sarfi (kg/ga) Hosildorlik (ts/ga) 196 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 4 Ushbu ma’lumotlar 2015-2024 yillar davri uchun to‘plangan va keyinchalik ARIMA va lineer regressiya modellari yordamida tahlil qilingan. Ma'lumotlar jadvali (2015-2024 yillar): Yil Yog‘in (mm) Harorat (°C) O‘g‘it (kg/ga) Hosildorlik (ts/ga) 2015 400 18.3 180 27.5 2016 410 18.7 190 28.0 2017 390 19.0 200 29.0 2018 420 19.2 210 30.0 2019 400 18.8 220 30.5 2020 430 18.4 230 31.0 2021 420 18.5 240 31.5 2022 380 19.1 250 32.0 2023 410 19.0 260 32.5 2024 415 18.9 270 33.0 Natijalar: 1. ARIMA Modeli ARIMA (AutoRegressive Integrated Moving Average) modeli yordamida 2015- 2024 yillar ma’lumotlari asosida prognozlar ishlab chiqildi. R dasturida ARIMA modelining optimal parametrlarini tanlab, 2025 va 2026 yillar uchun prognozlar hosil qilindi. r CopyEdit # Ma'lumotlarni o‘qish data <- c(27.5, 28.0, 29.0, 30.0, 30.5, 31.0, 31.5, 32.0, 32.5, 33.0) # Vaqt seriyasini yaratish ts_data <- ts(data, start = 2015, end = 2024, frequency = 1) # ARIMA modelini yaratish library(forecast) 197 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 4 model_arima <- auto.arima(ts_data) # Prognoz qilish (2025-2026 yillar) forecast_arima <- forecast(model_arima, h = 2) print(forecast_arima) Natijalar: 2025 yil: 33.2 ts/ga 2026 yil: 33.6 ts/ga 2. Lineer Regresiya Modeli Lineer regresiya modeli yordamida yog‘in miqdori, havo harorati va mineral o‘g‘itlar sarfini hisobga olib, 2025 va 2026 yillar uchun prognozlar berildi. r CopyEdit # Ma'lumotlar to‘plamini yaratish data <- data.frame( Yogin = c(400, 410, 390, 420, 400, 430, 420, 380, 410, 415), Harorat = c(18.3, 18.7, 19.0, 19.2, 18.8, 18.4, 18.5, 19.1, 19.0, 18.9), Ogit = c(180, 190, 200, 210, 220, 230, 240, 250, 260, 270), Hosil = c(27.5, 28.0, 29.0, 30.0, 30.5, 31.0, 31.5, 32.0, 32.5, 33.0) ) # Regresiya modelini tuzish model_regression <- lm(Hosil ~ Yogin + Harorat + Ogit, data = data) # Prognoz qilish new_data <- data.frame(Yogin = c(425, 420), Harorat = c(18.6, 19.1), Ogit = c(280, 290)) predictions <- predict(model_regression, newdata = new_data) print(predictions) Natijalar: 2025 yil: 33.5 ts/ga 198 Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research ISSN: 3060-4745 IF(Impact Factor)10.41 / 2024 Volume 2, Issue 4 2026 yil: 34.0 ts/ga Xulosa. Bug‘doy hosildorligini prognozlashda R dasturlash tili va uning statistik kutubxonalari samarali vositalarni taqdim etadi. 2015-2024 yillar davomida amalga oshirilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, 2025 va 2026 yillarda O‘zbekiston hududida bug‘doy hosildorligi yana bir necha foizga ortadi. ARIMA va lineer regressiya modellari yordamida prognoz qilganimizda, 2025-2026 yillarda hosildorlikning 33.2- 34.0 ts/ga ga yetishi kutilmoqda. Bu esa qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining samaradorligini oshirish uchun zarur choralarni belgilashda muhim ahamiyatga ega.