MURATBAY NÍZANOV POVESTLERINDE DISKRETIK HÁM KONTINUAL WAQÍT

Аннотация

This article provides information about artistic time and its types in the stories of M.Nızanov. Explanations are given for the types of discrete time and continuous time, along with literary examples. Key words: Astronomical time, artistic time, discrete time, continuous time. ДИСКРЕТНОЕ И КОНТИНУАЛЬНОЕ ВРЕМЯ В ПОВЕСТЯХ М.НИЗАНОВА Аннотация. В данной статье представлена информация о художественном времени и его видах в повестях М.Низанова. Даются обьяснения дискретного времени, приводятся литературные примеры. Ключевое слово: Астрономическое время, художественное время, дискретное время, континуальное время. Ádebiy shıǵarmadaǵı waqıt hám astronomik waqıt bir-birinen parıq qıladı. Ádebiy shıǵarma mine usı astronomik waqıttıń bir bólimin ǵana súwretleydi. Ádebiy waqıt penen astronomik yamasa real waqıt heshqashan bir-biri menen teń bolmaydı. Sebebi, kórkem ónerdiń basqa túrlerine salıstırǵanda ádebiyatta kórkem waqıt erkin boladı. Ol jazıwshı niyetine, maqsetine qaray artqa qaytıwı, toqtap turıwı, keleshekke qaray baǵdarlanıwı múmkin. Ayırım shıǵarmalardıń syujetinde bular qabatlasıp ta qollanıla beredi. “Eki qanxor”, “Aqıret uyqısı” povestlerinde syujet baǵıtı tiykarǵı eki liniyada kózge túsedi. Bunnan basqa “Eki qanxor” povesti syujetinde qosımsha liniyada bar. Bul liniya Olegtıń túsindegi Miyirbek ekewiniń patsha aldında jazalanıw ushın alıp kelingen waqıt. Bul orında Miyirbek te, Oleg te ekewi bir waqıt hám keńislikte tús xronotopı arqalı Olegtıń túsinde háreketlenedi. 254 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 Al, tiykarǵı eki liniyada Miyirbek hám Olegtiń waqıt hám keńisligi ayırıladı. Biri Miyirbektiń basınan ótken waqıyaları menen, ekinshisi Olegtıń basınan ótken waqıyaları menen óz aldına súwretlenedi. Bul úsh liniya bir-birinen ulıwma alıs waqıt hám keńisliklerde júz beredi. Shıǵarmanıń waqıt hám keńisliginiń quramalılıǵı sonda bir-birine baylanıssız bolǵan syujet liniyaları bir Olegtıń túsi arqalı baylanıstırıladı shıǵarma qaharmanları usı tús ishinde háreketlenedi. Joqarıda aytıp ótkenimizdey, shıǵarmadaǵı bul úsh liniyanıń waqıtı túrli waqıtlar aralıǵında júz bergenligi ushın, olardıń hár biriniń waqıtıń óz aldına úyrenip shıǵıw durıs boladı. Shıǵarma kompoziciyanıń bunday dúzilisi jazıwshını waqıttıń da túrli formalarınan paydalanıwǵa iytermeleydi. Al, “Aqıret uyqısı” povestinde syujettiń birinshi liniyası Ótemurattıń real ómiri hám ekinshisi onıń galyucinaciyadaǵı yadındaǵı súwretlenip atırǵan ómiri. Mine, usı jerde kórkem shıǵarmadaǵı waqıt eki baǵıtta háreketlenedi. Dáslepkisinde, Ótemurattıń real waqıtı óziniń baǵıtı menen alǵa qaray háreketlene beredi, al, ekinshi baǵıttaǵı waqıt usı real waqıttıń ishinde júz berip, ol ótmishten baslap búgingi kúnge shekem jetip keledi. Jazıwshı bunda Ótemurattıń 90 jıllıq ómirin onıń aqıret uyqısında ótken 14 kúnińde súwretlep beredi. Degen menen, jazıwshı ómirdiń bir bólimin súwretlep atırǵanda, biziń ómirimizdegi haqıyqıy astronomik waqıt toqtamaydı. Shıǵarmadaǵı waqıyalar mine usı astronomik waqıt penen shártlilik principı arqalı baylanısıp, onıń bir bólegin ǵana súwretleydi. Usı sebeplerden kelip shıǵıp, dáslep, shıǵarmalardaǵı kórkem waqıttı diskretlik hám kontinuallıq waqıtlar dep bólip úyrenip shıǵıw durıs boladı. “Diskretik – (latınsha “discretus” sózinen alınıp qaraqalpaq tilinde “bólingen, úzilip-úzilip turatuǵın” mánisin bildiredi) tezligi ózgeriwsheń, úzilip-úzilip háreket etetuǵın waqıtqa diskretik waqıt delinedi. Kontinual – (latınsha “continuum” sózinen alınıp, “úzliksiz, uzaq dawam etiwshi” mánisiń ańlatadı) yaǵnıy tezligi ózgermes, uzaq dawamlı háreket etiwshi waqıtqa kontinual waqıt dep ataladı.” [7] Diskretik waqıt hám kontinual waqıt bir-birine baylanıslı háreket etedi. Kontinual waqıt diskretik waqıttı óz ishine qamtıp ta ketiwi múmkin. B.Tórayeva zamanagóy romanlarda waqıttıń eki túriniń de qatar qollanılıwın qosımsha etedi. Biziń úyrenip atırǵan povestlerimizde de bul eki kórkem waqıt túri qatar qollanıladı. Waqıttıń diskretik túri waqıyalardıń ótmishke yamasa keleshekke qaray ózgeriwinde kózge túsetuǵın bolsa, demek ol kontinual waqıttıń bir bólegin aladı. 255 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 Shıǵarmadaǵı waqıyalar waqıtı úzilip-úzilip, kontinual waqıttan ayırımlanıp súwretlenedi. Diskretik waqıt “avtor maqsetine qaray, waqıtlar aralıq kórinislerdi beriwde hám tús, galyucinaciya nátiyjesinde keńislikler almasıwına imkan jaratadı”,-dep jazadı B.Tórayeva. [7] Shıǵarmalardaǵı diskretik waqıtqa mısal keltiretuǵın bolsaq, “Eki qanxor” povestinde Miyirbek hám Olegtıń óz ómirlerin balalıq dáwirinen baslap sóz etip beriwi, jaslıq jıllarıńda bolǵan waqıyalar hám jınayatqa qol uraman degenge shekemgi waqıyalardıń bárshesi shıǵarmanıń diskretik waqıtı esaplanadı. “Eki qanxor” povesti eki qanxordıń ángimesine bólingenligi ushın povestte eki diskretik waqıt bar. Olar bir-birinen pútkilley ǵárezsiz. Eki qaharmannıń ómir jolı mi