“DEVONU LUGʻOTIT-TURK” ASARINING OʻRGANILISH TARIXI

Аннотация

Mahmud Kashghari's work “Devonu lugʻotit-turk” is considered the first work dedicated to linguistics. This work is not limited to linguistics, but also includes materials on the history and literature of the tribes living in Central Asia. M. Kashghari completed writing “Devonu lugʻotit-turk” in 1074. The work has been studied by many scholars. This article focuses on the information about the work “Devonu lugʻotit-turk” and the history of its study. Keywords: Turkic languages, linguistics, devon, language, dictionary, turkona, turkish scholar. ИСТОРИЯ ИЗУЧЕНИЯ ПРОИЗВЕДЕНИЯ «ДЕВОН ЛУГ`ОТИТ-ТУРК» Аннотация. «Дивону Луг'отит-Турк» Махмуда Кашгари считается первым трудом, посвященным языкознанию. Эта работа не ограничивалась только лингвистикой, но включала также материалы по истории и литературе племен, проживавших в Средней Азии.М. Кашгари завершил написание «Девона» в 1074 году. Труд изучался многими учеными. В данной статье основное внимание уделяется информации и истории изучения произведения «Девону Луотит-Турк». Ключевые слова: тюркские языки, языкознание, библиотека, язык, словарь, туркана, тюрколог. Mahmud Qoshgʻariyning "Devonu lugʻoti-t-turk" asari oʻzbek tilshunosligini boshlab bergan birinchi qomusiy asar hisoblanadi. U ushbu asar ustida uzoq yillar ishlagan. 9 76 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Mahmud Qoshgʻariy Yuqori Chindan tortib butun Movarounnahrni kezib chiqadi, oʻsha yerda yashab, xalqlarning turmush tarzini, tillarini, turar joylarini oʻrganadi. Bu asarda XI asrning 2-yarmida Markaziy Osiyoda va Gʻarbiy Xitoy hududida istiqomat qilgan turkiy urugʻ va qabilalar, ularning ijtimoiy ahvoli, tili, tarixi, bu hududning geografiyasi, metrologiyasi va astronomiyasiga oid qimmatli maʼlumotlar yozib qoldirilgan. U koʻp yillar davomida toʻplagan bu materiallari asosida "Devonu lugʻotit-turk " nomli uch tomli asar yozadi. „Devonu lugʻoti-t- turk“ning qoʻlyozmasi 1914-yil Turkiyaning Diyorbakr shahridan topilgan. 319 sahifali bu qoʻlyozma hozirgi Istanbulda saqlanadi. Bu nusxa „Devonu lugʻoti-t-turk “ yozilganidan salkam 200 yildan keyin, yaʼni Mahmud Qoshgʻariyning oʻz qoʻli bilan yozilgan nusxadan 1266-yilda kotib Muhammad ibn Abu Bakr ibn Fotihal-Soviy al-Damashqiy tomonidan koʻchirilgan. Boshqa nomi Turkiy tillar devoni Turi Lugʻat Sanasi 1071/1072 Kelib chiqish joyi Bogʻdod Tili Arab tili, Qoraxoniylar tili Yozuvi Arab yozuvi Muallifi Mahmud Qoshgʻariy M. Qoshgʻariyning "Devonu lugʻotit-turk" asari ikki qismdan iborat: 1.Kirish; 2.Lugʻat. Kirish qismida muallif turkiy tillarning mavqeyi, lugʻatning oldiga qoʻyilgan vazifalar, asarning mundarijasi, turkiy tillarda soʻz tuzilishi va soʻz yasalishi, turkiy qabilalar va ular tillarining oʻziga xos xususiyatlarini koʻrsatib bergan. Lugʻat qismida esa muallif 7500 ta (boshqa hisoblarga koʻra, M. Qoshgʻariy hisoblagan soʻzlarning soni 9000 dan oshadi) soʻzni sakkiz boʻlimga boʻlib izohlab beradi. Mahmud Koshgʻariyning oʻzi “Devon”ning yaratilishida Xalil ibn Ahmadning “Kitob ul- ayn”asaridan foydalanganligini qayd etadi. Demak, oʻzbek lugʻatchiligining shakllanish tarixini M.Koshgʻariyning “Devonu lugʻotit turk”asari bilan belgilaganimizda ham, uning taraqqiyoti oʻrta asrlarda va undan oldingi davrlarda yaratilgan koʻplab lugʻatlar bilan belgilanadi. Shuni aytish joizki, Mahmud Qoshgʻariyning "Devonu lugʻoti-t-turk" asari shu kungacha koʻplab olimlar tomonida oʻrganildi va turli tillarga tarjima qilindi. "Devonu lugʻoti-t-turk" asari 1914-yilda topilgan boʻlsa ham, koshgʻarlik olim Muhammad XIV asrlarda, misrlik olimlar Badriddin Ayniy, Sahobiddin Ahmad XV-XVI 9 77 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ asrlarda, turk olimi Chalabiy esa XVII asrlarda oʻzlarining asarlarida ma’lumоt berib ketgan edilar. Devonu lugʻoti-t-turk” asari arab tilidan ilk tarjimasi turk tiliga qilingan. Shuningdek, asarning boshqa tillarga ham toʻliq tarjimalari mavjud: oʻzbek, uygʻur, ozarbayjon, qozoq, ingliz, nemis, xitoy, rus vа eron tillаriga ham tarjima qilingan. Lugʻat arab tilidan birinchi marta turk tiliga Basim Atalay tomonidan tarjima qilingan. “Devonu lugʻoti-t-turk”asari ustida koʻplab ilmiy izlanishlar olib borgan olimlardan biri nemis olimi Karl Brokelmann boʻldi. Chunki olim “Devon” tadqiqiga bagʻishlangan oʻnlаb asarlar yaratdi. “Devonu lugʻoti-t-turk” bilan shugʻullangan rus olimlaridan eng koʻp ilmiy izlanishlar olib borgan turkologlardаn bir V.V. Bartold ilk bor 1921-yilda Mahmud Koshgʻariyning “Devon”i xususida oʻzining ma’ruzasini oʻqigan. Adibning “Devon”idаn joy olgan tilshunoslikka bagʻishlangan nazariy qarashlari toʻgʻrisida esa S.E.Malov ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan vа devondagi she’rlarni rus tiliga tarjima qilgan. Shundan keyin, 1926-yilda turkolog K.K. Yudaxin va arabshunos olim E.A. Shmitlar bilan birgalikdа ushbu devonga asoslangan holda “Qadimgi turk